فیاضیت پروردگار و استمرار فیض الهی

استاد: بله.

تلمیذ: پس چطوری می‌گویند که فیاض علی الإطلاق است و این فیض علی الدوام دارد؟

استاد: خب بله، از آنها بپرسید!

تلمیذ: این درست است؟

استاد: بله!

تلمیذ: شما چه جوابی می‌توانید بدهید؟

استاد: من هم حالا می‌خواستم همین را غیر از اینکه شما می‌فرمایید به یک بیان دیگری بگویم. حالا صبحت من از ماده گذشته است. ما حتی نسبت به مفارقات صحبت می‌کنیم. اگر خدا هیچ چیزی را در عالم خلق نمی‌کرد، ماده که هیچ، فرض کنید نه مبدعات، مفارقات، عقول و صور نورانیه [هیچ‌کدام را خلق نمی‌کرد] چه اشکالی پیش می‌آمد؟! حتی صادر اول را [خلق نمی‌کرد].

تلمیذ: صفت فیاضیت چه می‌شود؟!

استاد: اصلاً خدا صفت فیاضیت نمی‌خواهد. آیا خدا شهوت دارد یا ندارد؟! حالا شهوت علی الإطلاق است؟! کجای آن علی الإطلاق است؟! شهوت برای آدم است.

تلمیذ: خدا نقص از شهوت است.

منظور از فعلیت تامه

استاد: نه‌خیر. فیض هم هیچ جهتی ندارد. فیض را از این جهت داریم به خدا [نسبت می‌دهیم] که موجب کمال اوست. ما می‌گوییم که فیض که موجب کمال او نیست! کمال از آن مبدأ أعلیٰ متراوش بر مصادیق و موالید خارج است. اگر فرض کنید خدا در وجود خودش تام بود و تام هست و فعلیت تامه [دارد]، فعلیت تامه یعنی حالت انتظار ندارد، برای چه می‌خواهد خلق کند؟! حالت انتظار ندارد! شما الآن فرض بکنید من‌باب‌مثال به‌دنبال اسفار می‌گشتید. حالا فرض کنید امروز اسفار از فلان کتاب‌فروشی پیدا کردید و خریدید، حالت انتظارتان چه شد؟! منتفی شد. آیا باز هم به‌دنبال اسفار می‌گردید؟! نه، تمام شد!

تلمیذ: نه، می‌خواهم این را عرض کنم که اوصاف کمالی را برای خدا اثبات می‌کنیم.

استاد: اوصاف کمالی ...

تلمیذ: مثل رزاقیت و خلاقیت.

استاد: تمام مرتبۀ اینها مرتبۀ فعل است، نه مرتبۀ اوصاف ذاتی.

تلمیذ: فیاضیت چطور است؟

استاد: آن مرتبۀ فعل است. آنچه را که لازمۀ ذات است و جدای از ذات نیست فقط علم و حیات و قدرت است. بله، وقتی که خدا بخواهد اراده‌اش تعلق به خلق بگیرد با اوصاف زائیدۀ از این سه اسم آنها انجام می‌گیرد. خلق دارد، رزق دارد، رحمت دارد، عطوفت دارد، موت دارد و حیات دارد تمام اینها همه اوصاف فعل است. فرض ما این است که اگر فعل نبود چه نقصی بر خدا می‌آمد؟! نقصی نبود! آن فعلیتش تام است.