فیاضیت پروردگار و استمرار فیض الهی

درس دویست و هشتاد و سوم

منظور از فیاضیت پروردگار

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و لیسَ فی هذهِ الأحکام حیصٌ عمّا ذهبَ إلیه المحققون مِن أهلِ الشریعةِ و لا حیدٌ عمّا یراه المحققون مِن أهلِ الحکمةِ القویمةِ إنّما الزیغُ فی الحکمِ بِقِدَمِ المجعولاتِ الزمانیة و لا نهایة القوى الإمکانیة فإنَّ الحوادثَ المتسابقة و إن لم یَکن حدوثُها إلا بعدَ حرکةٍ و تغیّرٍ و مادةٍ و زمانٍ و لکنَّ الحوادثَ‌ الإبداعیةَ سواءً تجردت عنِ الزمانِ‌ و المکانِ أو اقتَرَنَت بِهما لا على وجهِ الانفعالِ و التجددِ لا یعتریها المسبوقیة بالزمانِ و المکانِ بل هی فاعلةُ الحرکاتِ سواءً کانَت متحرکات أو مشوقات‌.¹

مرحوم آخوند راجع به حوادث زمانیه که ظرف وقوع آنها زمان است قائل به تحقق یک ماده‌ای در آنها شدند که به آن ماده و تهیؤ امکان استعدادی گفته می‌شود و این امکان استعدادی موجب تحول یک صورت از یک نوعیت به یک نوعیت دیگر است و این استعدادها در ما لا نهایه در این مواد و در این اجسام موجود است چون فعلیات اینها فعلیات اینها بی‌نهایت است.

دلیلی را که ایشان بر این مسئله ذکر کردند یعنی برهانی که بر این مطلب آوردند این بود که اگر قرار باشد که صرف امکان ذاتی برای استفاضۀ نور وجود از مبدأ أعلیٰ کافی باشد لازمه‌اش این است که ما بسیاری از موجودات را که اینها غیر ابداعیات هستند و وجود آنها مشروط به تحقق زمان است را حذف کنیم زیرا اینها شرط وجودشان حدوث در زمان است و مسبوقیت زمانی بر این مسئله حاکم است و این موجب می‌شود که آن جود مطلق و فیض مطلق و فیاض علی الإطلاق در بسیاری از موارد جود و موارد فیض، فیضش منقطع باشد و این مسئله مطلبی است که حکماء نمی‌توانند او را بپذیرند و بر این مسئله دلیل دارند و برهان بر این مسئله قائم است.

بنابراین غیر از امکان ذاتی که مشترک بین مبدعات و مفارقات و بین حوادث مادی است ما امکان استعدادی را هم در اینجا برای حدوث و برای تجدد ماده لازم داریم و این به معنای لا نهایت تجددها و فعلیت‌هایی است که بر این ماده حمل می‌شود و ارتباط این ماده را با آن فیاض علی الإطلاق تصحیح می‌کند. البته این مسئله‌ای را که ایشان مطرح می‌کنند منافاتی با محققین از اهل شرع که قائل به حدوث زمانی اشیاء هستند و مدققین از اهل حکمت که قائل به قدم حدوث ذاتی و قدم زمانی مفارقات هستند، ندارد. به‌جهت اینکه یک وقتی صبحت از قدم ذاتی مواد خارج و اشیاء خارجی است خب این مسئله با معلولیت آنها از ناحیۀ علت و وجود آنها در زمان منافات پیدا می‌کند ولی اگر ما مسئلۀ دوام این حوادث زمانیه را مستند به دوام فیض باری بدانیم یعنی ارادۀ باری و مشیت باری موجب استمرار و دوام فیض است و حدوث بر سر جای خودش محفوظ هست حالا چه اینکه این حدوث، حدوث ذاتی و حدوث زمانی باشد هم‌چنان‌که در مادیات این مسئله محقق است یااینکه حدوث ذاتی و قدیم زمانی باشد همان‌طوری‌که در مبدعات و مفارقات یا افلاک این مسئله محقق است.