تبیین مراتب وجود و امکان استعدادی

مِثالُهُ الاحتِراقُ لَیسَ واجبَ الحصولِ فی ذاتِهِ و لَکِن عِندَ فرضِ التِقاءِ القوَّةِ الفاعِلَةِ بِالطَّبعِ و القوَّةِ المُنفَعِلَةِ بِالطَّبعِ أعنی الصّورَةَ المُحرِقَةَ و المادة المُحتَرِقَةَ یَجِبُ حُصولُه.

مثالش احتراق است، احتراق واجب الحصول فی ذاته نیست. یک شیء خودش فی‌حدّنفسه و فی‌حدّذاته محترق نیست. چه موقع محترق می‌شود؟! وقتی که شما کبریت و شخاته را درنظر بگیرید، این کبریت قوۀ فاعله است، این حرارات و صورت ناریت قوۀ فاعله است این با قوۀ منفعلۀ بالطبع التقاء پیدا می‌کند؛ با آن قوه‌ای که در خشب است و جنبۀ انفعال او انفعال طبعی است و طبعاً و ذاتاً منفعل است. این التقاء صورت ناریه که فاعلیت بالطبع دارد با آن صورت خشبیه که انفعال بالطبع دارد موجب صورت احتراق می‌شود یعنی با صورت محرقه و مادۀ محترقه حصول احتراق واجب می‌شود.

فَتَفَطَّنَ و تَیَقَّن أنَّ مِثارَ الإمکانِ و الفَقرِ هوَ البُعدُ عَن مَنبَعِ الوُجوبِ و الغِنَى و مجلاب الفِعلیَّةِ و الوُجودُ هوَ القُربُ مِنهُ و الإمکانُ جِهَةُ الِانفِصالِ و عَدَمُ التَّعَلُّقِ و ملاکُ الهَلاکِ و الاختِلال.

متوجه باش و بدان که آن جهت امکان و فقر و مثار امکان و فقر عبارت از بُعد از منبع وجوب و غنا است. آن چیزی که فعلیت و وجود را جلب می‌کند عبارت از قرب به آن وجود است.

تلمیذ: فرمودید که مبدعات هم از باب علیت قابلیت داشت.

استاد: بله.

تلمیذ: مثل حضرت جبرائیل و عزرائیل که مظهر تامۀ یکی از اسماء پروردگار هستند ...

استاد: تامه نیستند.

تلمیذ: سعۀ وجودی آنها؟!

استاد: بله، سعۀ وجودی آنها.

تلمیذ: انسان کامل که انسان تام می‌شود بالأخره مظهر تمام اسماء و صفات می‌شود، آنجا ...

استاد: بله، آن إلی لا نهایة همین‌طوری به فعلیت می‌رسد. الآن هر لحظه برای رسول خدا یک صورتی از وجود تجلی می‌کند که نبوده است، اگر نکند که دیگر فایده ندارد!

تلمیذ: قبلاً در مورد ملائکه می‌فرمودید که فعلیت خودشان را ...

استاد: فعلیت در مرتبه است، در مرتبۀ طولی فعلیتشان را دارند.