تبیین مراتب وجود و امکان استعدادی

درس دویست و هشتاد و چهارم

حدوث عالم مادی و نامتناهی بودن قوای امکانی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و لیسَ فی هذهِ الأحکام حیصٌ عمّا ذهبَ إلیه المحققون مِن أهلِ الشریعةِ و لا حیدٌ عمّا یراهُ المحققون مِن أهلِ الحکمةِ القویمةِ إنّما الزیغُ فی الحکمِ بِقِدَمِ المجعولاتِ الزمانیةِ و لا نهایة القوى الإمکانیة.¹

امکان سیر تکاملی برای ابداعیات و مجردات

مسئلۀ امکان استعدادی مربوط به ماده

بحث امکان ذاتی و استعدادی به بیان مرحوم آخوند در کیفیاتی تعلق گرفت که آن کیفیات در ماده و مجعولات زمانیه قرار دارد، آن کیفیات عبارت از تهیؤ در ماده برای وصول به فعلیت است. به آن تهیؤ امکان استعدادی می‌گویند پس بر خلاف امکان ذاتی که عبارت از یک اعتبار عقلی است و این اعتبار عقلی در همۀ مجعولات چه مجردات و چه غیر مجردات مشترک است، امکان استعدادی فقط اختصاص به ماده و جسمانیات دارد و تهیؤ ماده را برای رسیدن به یک فعلیتی از یک مرتبه به مرتبۀ دیگر امکان استعدادی می‌گویند چون در مورد مجردات جهتش این است که آنها دارای فعلیت تامه هستند یعنی همان حد وجودی آنها و همان مرتبۀ وجودی آنها ثابت است پس استعداد برای رسیدن به یک مرتبه مشروط به زمان [است] گرچه آنها هم از نقطه‌نظر فعلیت و استعداد دائماً در حال تغییروتبدل هستند و این‌طور تصور نمی‌شود که مبدعات و مجردات خارج از حرکت و قوه و فعل هستند! مسئلۀ تجرد نفس و کمالات مترتبه و کمالات ثانوی بر تجرد و بر وجود نفس و مراحل استکمالی که نفس و سایر مجردات طی می‌کنند و در هر لحظه از نور وجود بر آنها افاضه می‌شود و ادراک حقایق وجود هر لحظه برای آنها به‌نحوی است که با لحظات قبل متفاوت است و صرف ابداع بودن در یک مجعول مجرد، دلالت بر خروج از دایرۀ قوه و فعل و از قانون قوه و فعل نمی‌کند بلکه تمام آنها در عالم خودشان و در وعاء خودشان دائماً به مرتبۀ کمال دیگر همین‌طور صعود پیدا می‌کنند!