مراتب تجرد و اشتداد وجودی در ممکنات

درست مثل اینکه شما الآن یک مقدار ریسمان یا حبلی را از اینجا تا اینجا درنظر بگیرید، الآن براى شما وجود این حبل وجود خارجى و علمى است. اما فرض بکنید چشم شخصی فقط منحصر به این تکه و این مقدار از حبل و ریسمان است، الآن این را در اینجا قرار مى‌دهیم از این ده‌سانتی به بعد را نمى‌بیند. دیدید بعضى جلوى اسب‌ها و خرهاى عصارى که دور مى‌زنند را مى‌بندند که فقط جلوی خودشان را ببینند و سرشان گیج نرود؟! او الآن فقط این مقدار مى‌بیند و مى‌گوید که آهان این حبل الآن ده سانتی‌متر است. بعد آن را کنار مى‌آورى آن ده سانتی‌متر را دیگر نمى‌بیند و ده سانتی‌متر بعد را می‌بیند و مى‌گوید که پس ده سانتی‌متر دیگر به آن اضافه شد و بیست سانتی‌متر شد! همین‌طور سى، چهل، پنجاه، صد، پنج متر و شش متر همین‌طور یک به یک این دارد مشاهده مى‌کند و در هر مشاهده‌اى علم جدیدى بر او اضافه مى‌شود یعنى علم به یک صورتى که آن صورت قبلاً نبود. اما پیش شخصى که اشراف دارد و از منظر أعلىٰ به این حبل نظر دارد او علم حضورى دارد و کاملاً برای او مشخص است که به یک لحظه تمام این صورت عینیۀ خارجى به صورت ذاتى و به علم ذاتى، علم اوّلى که عبارت از صورت علمیه است پیش این شخص حاضر هست.

نزول تمام عالم از وجود کلى به ارادۀ واحده

تمام آنچه که در عالم وجود دارد و هرچه در این عالم هست؛ از عالم مجردات و عالم ماده تمام اینها به ارادۀ واحده ـ نه به اراده‌هاى متجدده ـ از آن وجود کلى نزول پیدا کرده است. این نزول از آن علم کلى به این صور خارجى و به این ظهورات خارجى، آیا این در خود ذات موجود هست یااینکه نه، تمام این ظهورات خارج از ذات هست؛ یعنى بین ذات و اینها فاصله هست؟! بین این ذات و آنها یک ارتباط هست.