مراتب تجرد و اشتداد وجودی در ممکنات

انحصار هر نوع از مبدعات در فرد خودش

همان‌طورى‌که مرحوم آخوند نسبت به این مسئله اشاره دارند در مبدعات هر نوعى منحصر در فرد خودش است ولى در مورد مادیات چون در اینجا جنس و فصل مابه‌الاِشتراک و مابه‌الاِختلاف بقیه خواهند شد ...، البته از نقطه‌نظر تعلق آن به عالم کثرت ولى از نقطه‌نظر همان حقیقت مجردۀ نفسیه آن‌هم مثل مبدعات مى‌ماند یعنى در جنبۀ روحى انسان مانند جنبۀ روحى ملائکه خلط و ترکیب راه ندارد و نوع هرکدام از افراد انسان منحصر در همان مصداق خارجى است. این‌طور نیست که انسان مرکب از جنس، فصل، حیوان و ناطقیت باشد. حیوان و ناطقیت از نظر تعلق به ماده است چون در تعلق به ماده ما‌به‌الاِشتراک وجود دارد؛ جسمیت و کیفیت و کمیتى فرض می‌کنید و یک اختلافى در اینجا هست لذا منطقیین آن جهت اشتراک را که اصلاً محلى از اعراب ندارد به‌عنوان جنس تلقى کرده‌اند و آن جنبۀ تجردى و جنبۀ فردیت نوعیه در مصداق را فصل پنداشتند و گفته‌اند که آن فصل است و آمده‌اند انسان را مخلوطى از جنس و فصل کرده‌اند درحالى‌که انسان از نقطه‌نظر نفس ناطقه مثل همان مبدعات مى‌ماند و در اینجا فرقى نمى‌کند یعنى هیچ تفاوتى ندارد و ما إن‌شاءالله بعداً به یک عبارت دقیق‌تر نقل مى‌کنیم و عرض مى‌کنیم که هر چیزى منحصر در خود او خواهد بود نه‌اینکه مابه‌الاِشتراک و مابه‌الاِختلافى در اینجا هست؛ یعنى حتى در ماده و مادیات هم هر حقیقت هر وجود خارجى فقط منحصر در نفس و در ذات اوست و هیچ مابه‌الاِشتراکى مگر در اصل وجود بین او وجود ندارد، نه در ماهیات.

اختلاف ملائکه از نقطه‌نظر قرب و بُعد نسبت به حقیقت خودشان

حالا این مرتبۀ وجودى که کیفیت اشتداد وجودى خود شیء را با آن مبدأ تشکیل مى‌دهد، در عالم عقول به یک نحوه و در عالم ملائکه به یک نحوه است. خود ملائکه از نقطه‌نظر قرب و بُعد نسبت به حقیقت خودشان و حقیقت وجودیۀ خودشان داراى اختلاف هستند. منظور از حقیقت وجود کیفیت خاصى است که مَلَک از آن کیفیت خاص متولد و مُنشأ و مُبدع مى‌شود که آن کیفیت خاص در وجود جن و شیاطین و انسان نیست.