تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

فأحدُ الإمکانین أشدُّ فیما یَستدعیه الممکنیة مِنَ القوةِ و الفاقةِ و الشر و لأنَّ الإمکانَ الذاتی منبعُ الإمکانِ الاستعدادی.

یکی از دو امکان که امکان ذاتی باشد شدیدتر است در آن چیزی را که استدعا می‌کند او را ممکن بودن. ممکنیت استدعای چه را می‌کند؟! استدعای قوه ـ عدم الفعلیه ـ می‌کند، استدعای فاقه و فقر می‌کند، استدعای شر می‌کند یعنی دور شدن از آن مبدأ خیر، امکان ذاتی از این نظر شدیدتر است. این‌هم یک مسئله است.

مسئلۀ دیگر امکان ذاتی منشأ امکان استعدادی است یعنی امکان استعدادی از امکان ذاتی نشئت می‌گیرد. چرا؟! بقیه إن‌شاءالله برای بعد بماند!

تلمیذ: ذاتی رتبه‌اش مقدم بر امکان استعدادی است؟ منبع و منشأش از آن است؟

ترتب تمام حقایق عالم وجود بر عقول عشره بنا بر قول حکماء

استاد: نه‌خیر، ایشان یک چیز دیگر را می‌خواهد بگوید. بحث این است که در تمام حقایقی که در عالم ـ من به اجمال عرض می‌کنم ـ وجود، اعم از مجرد و مادی تحقق پیدا کرده بنا بر قول حکماء مترتب بر عقول عشره است. یعنی حکماء ده عقل که عبارت از مکوّن عالم وجود و عالم هستی است قائل هستند که آن عقول عشره همه متدلّی به آن عقل فعال هستند و خود آن عقل فعال به‌واسطۀ یک جهت معلولیتی که در آن هست امکان ذاتی نسبت به آن علیت خودش دارد که آن علت، مبدأ اول است و همان عبارت از پروردگار است.

به‌واسطۀ آن امکان ذاتی، جهت کثرت در او متحقق است. آن‌وقت آن امکان ذاتی موجب می‌شود که از آن مبدأ تراوش جنبۀ معلولیت بکند چون او غنی بالذات و واجب بالذات است و آن صادر اول که عبارت از عقل اول است که عقل منفصل به آن می‌گویند آن دارای امکان ذاتی است. به‌واسطۀ همین جهت ظلمت و جهت افتقار این در تأثیری که بر سایر علل می‌گذارد، امکان ذاتی خودش را به آن سایر معلولات سرایت می‌دهد پس آن به‌واسطۀ جمع بین امکان ذاتی و بین وجودی که از آن ناحیه گرفته است جهات کثرت در آن عقول عشره همین‌طور پیدا می‌شود به‌صورت مخروط پایین می‌آید. هرکدام از اینها یک اثری از آن می‌گذارد ـ مرحوم حاجی هم در منظومه دارد ـ به‌واسطۀ ترکیب بین جهت وجودی و جهت ظلمت این یک بُعد از او پیدا می‌کند که همان عقل اول یک علیت بلاواسطه دارد و یک علت با واسطه دارد پیدا می‌کند تااینکه همین‌طور عالم کثرت به‌صورت مخروط همین‌طور پیدا بشود.