تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

و حیثُ یکونُ الإمکانُ أکثرَ یکونَ الشر و الفقدان أوفَر و الاختلالُ و الفسادُ أعظم.

و هرجا که امکان بیشتر باشد؛ امکان ذاتی بیشتر باشد در آنجا شر و فقدان اوفر است؛ یعنی هرچه که جهت وجودی از آن مبدأ کمتر باشد جهت امکان و فقر بیشتر است و اختلال و فساد اعظم است لذا هرچه ما به عالم تجردات نزدیک‌تر می‌شویم می‌بینیم اختلاف کمتر می‌شود و هرچه از عالم مجردات دور می‌شویم و به عالم ماده و دنیا می‌آییم می‌بینیم در اینجا اختلافات پیدا می‌شود.

منشأ اختلافات میان کثرات در عالم

این اختلافاتی که الآن در میان کثرات هست تمام این اختلافات به‌واسطۀ بُعد از آن وجودِ مجرد است. در آنجا جمعیت هست!

* * *

در آنجا وقتی که بودیم تا جهت کثرتی پیدا نکرده بودیم همه در یک جا جمع بودیم همه باهم آشتی می‌کردیم مثل بچه‌ها که همه باهم آشتی می‌کنند باهم همه در آنجا آشتی بودیم و کسی تعلق نداشت حتی تعلق را هم از او می‌دیدیم ولی همین‌که در اینجا آمدیم هر کسی برای خودش حساب باز کرد و سفره‌ای پهن کرد و خود را از دیگران جدا کرد و حساب خود را از دیگران منحاز کرد! اینجا بود که دیگر اختلاف پیش آمد!

اختلاف در عالم ماده به‌واسطۀ ماهیات و اتحاد در عالم مجردات به‌واسطۀ وجود

در اینجا اختلاف به‌واسطۀ ماهیات آمده و در آنجا جمعیت به‌واسطۀ وجود آمده! پس ببینید بین اختلاف و بین اتحاد چقدر فاصله است! بُعد از آن مبدأ موجب اختلاف و کثرت، و قرب نسبت به آن مبدأ موجب جمعیت و انتظام و وحدت است!

و إذا قلَّت جهاتُ العدم و سُدَّت بعضُ مراتبِ الاختلال بِتحققِ بعض شرائطِ الکون و ارتفاعِ بعضِ صوادمِ البلوغ إلى الکمالِ حَصَلَ الإمکانُ الاستعدادی الذی هو کمالُ ما بالقوةِ مِن حیثُ هو بِالقوةِ فی خصوصِ الظرفِ الخارجی.