تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

تعریف حدوث

پس حدوث عبارت از تبدل ماده به صورت جدید است که این مسبوقیت ماده را اقتضاء می‌کند، این مطلب را قائلین به اشتراک لفظی [مطرح می‌کنند] و در بحث مسبوقیت ماده به حادث این بحث می‌آید.

اعتراض شیخ اشراق بر قائلین به اشتراک لفظی بین امکان استعدادی و امکان ذاتی

مرحوم شیخ اشراق بر این مسئله اعتراض کرده است و گفته است که شما که قائل به اشتراک لفظی بین امکان استعدادی و امکان ذاتی هستید چگونه ممکن است که در این برهانِ تقدم ماده بر حدوث از امکان در اینجا استفاده کنید؟! چرا؟! چون وقتی که بحث از وجوب و امکان و امتناع است منظور از امکان، امکان ذاتی است و امکان ذاتی به ماهیت تعلق می‌گیرد و ظرف وجودش وجود ذهنی است و از معقولات ثانیه است ولی وقتی که نسبت به حادث مطلب را درنظر گرفتید، می‌گویید: آن امکان نمی‌تواند از مقولۀ جوهر باشد چون قائم بالذات نیست. اصلاً آن امکان ظرف اتصافش ذهن است نه‌اینکه ظرف اتصافش خارج است! ظرف اتصاف امکان ذاتی «ذهن» است و خود محلش هم ذهن است و معقولاتش جزو معقولات ثانیه است. این امکانی را که شما الآن درنظر می‌گیرید ظرف اتصافش خارج است؛ همان مادۀ خارج، همین مادۀ خارجی که الآن در نطفه هست و این ماده می‌تواند نطفه را برگرداند و به علقه متبدل کند شما اسم این را امکان استعدادی می‌گذارید.

پس آن چیزی را که در قسیم برای وجوب و امتناع قرار دادید امکان ذاتی است، این را که پایش را برای حدوث زمانی وسط کشیدید و به‌واسطۀ این امکان، مسبوقیت ماده را بر حدوث اثبات کردید امکان نیست! چه ربطی به همدیگر دارند؟! آن چیزی که شما در مقدمۀ اول آوردید امکان ذاتی است و این چیزی که شما خواستید نتیجه بگیرید امکان استعدادی است و شما که قائل به اشتراک لفظی بین این دو هستید پس چطور می‌توانید از این برهان استفاده کنید؟! اینجاست که این اشکال وارد می‌شود یعنی اشکال بر اشتراک لفظی اینجا وارد می‌شود، برای فرار از این مسئله ... و نه‌تنها برای فرار از این مسئله بلکه به‌طورکلی ما ناچار هستیم که مسئلۀ امکان را امکان معنوی بگیریم یعنی اشتراک معنوی بگیریم و بگوییم که امکان یعنی تساوی یک ماهیت نسبت به وجود و عدم. حالا یا وجود و عدم کلی منظور است و یا وجود خاص یا عدم خاص منظور است، این تساوی حفظ شود و وقتی این تساوی حفظ شد آن‌وقت شما در همان بحث قوه و فعل هم می‌توانید از این مسئله استفاده کنید. بنابراین از این نظر اشتراک معنوی جلوی اشکال شیخ اشراق را در اینجا می‌تواند بگیرد.