تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

تلمیذ: خودش یک اشکال اشتراک معنوی خواهد داشت و آن اشکال این است که مشترک معنوی باید در تمام مصادیق به یک شکل موجود باشد، درست است؟

استاد: هست.

تلمیذ: در اینجا یکی از آنها که امکان ذاتی است و تمام آن مربوط به ذهن است و درمقابلش تمام امکان استعدادی مرتبط به ماده است، هیچ مسانخت بین این ذهن و خارج نیست.

استاد: دو مصداق مختلف هستند. ببینید آنچه را که در اشتراک معنوی می‌خواهیم اتفاق مفهومی است. مگر صیغۀ اِفعل دلالت بر طلب نمی‌کند؟! این صیغۀ اِفعل دلالت بر طلب می‌کند. یکی از این طلب‌ها عبارت از الزام است و یکی از آن طلب‌ها عبارت از استهزاء و سخریه است، اصلاً چه ربطی این دوتا مصداق باهم دارند؟! هیچ ارتباطی ندارند. در اشتراک معنوی مسئلۀ مهم اتفاق مفهوم است، به مصداق کاری نداریم، مفهوم متفق باشد، هر مصداقی که توانست خودش را با این مفهوم در تحت این منطبق کند وضع لغوی اشتراک معنوی درمی‌آید، اصلاً خود شما می‌گویید: «امکان»، این امکانی که اصلاً خود شما می‌گویید، چرا واجب نمی‌گویید؟!

تلمیذ: چون در معنای امکان ذاتی مفهوم ثالث ...

استاد: ما اصلاً به امکان ذاتی و استعدادی کاری نداریم، ما اصلاً به خود امکان کار داریم. چه امکان ذاتی و چه امکان وصفی...

تلمیذ: امکان فرق می‌کند. طرفین شیء بالنسبة إلی العدم و الوجود، حالا این عدم در وجود خاص یا در وجود عام، پس این امر امکان و معنای امکان می‌شود، امکان که امر انتزاعی و معقول ثانوی است پس دراین‌صورت امکان ذاتی در وعاء ذهن است، امکان استعدادی هم خارجیت نخواهد داشت.

استاد: وصف امکان استعدادی وصف ذهنی است یعنی جنبۀ تساوی الطرفین آن همان‌طور که شما فرمودید جزو معقولات ثانی است ولی صحبت در متعلَّقش است که چه متعلَّق می‌شوند؟! در امکان ذاتی که امکان ذاتی صرف است، متعلَّق او فقط ماهیت است، نه وجوب.

تلمیذ: لذا برداشته می‌شود.