تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

درس دویست و هشتاد و هشتم

فرق بین امکان ذاتی و امکان استعدای (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و ذلک لأن الهیولى التی هی مصححةُ جهاتِ الشرورِ و الأعدام إنّما نَشأت مِنَ العقلِ الفعالِ بِواسطةِ جهةِ الإمکانِ فیه.¹

بحث راجع به اختلافی بود که بین امکان ذاتی و امکان استعدادی بود. ما در این جلسه مقداری فشرده می‌گوییم چون شاید نتوانیم دیگر این بحث را ادامه دهیم. ایشان فرق‌هایی بین امکان استعدادی و امکان ذاتی بیان کردند و یکی از آن فرق‌ها این است که این هیولایی که مادة ‌المواد است و آخرین مرتبۀ تنازل آن بساطت وجود است و آن هیولا به عبارت ایشان مصحح جهات شرور و اعدام است یعنی از نقطه‌نظر تعلق ماهیت و ابتعاد از تجرد وجود، این هیولا آخرین مرتبۀ تنزل وجود است چون قبل از این هیولا این عالم برزخ و صور هست و بالاتر از او عالم معانی هست و بالاتر از او عالم بساطت هست که خود او جامع بین همۀ این موارد و تعینات است و آخرین مرتبۀ تنزل و آخرین مرتبۀ ماهیات یعنی تحقق ماهیات امکانی عبارت از همین هیولا است که مادة المواد است و این مادة المواد مادۀ برای همه تعینات مادی و همۀ موجودات مادی است که دارای ماده و صورت هستند.

این هیولا بنابر یک قول از عقل فعال نشئت می‌گیرد یعنی امکان استعدادی که در هیولا هست و آن هیولا را به اجسام مختلفه که دارای صور مختلفه هستند مرتبط می‌کند این هیولا نشئت‌گرفته از عقل فعال است و عقل فعال دارای امکان ذاتی نسبت به ذات خودش هست چون حدوث ذاتی و قدم زمانی دارد.

امکان استعدادی نشئت ‌گرفته از امکان ذاتی

بنابراین می‌توان گفت که است لا بالعکس! چون امکان ذاتی در عقل فعال که اولین مرتبۀ تنزل حقیقت وجود در عالم امکان هست، آن امکان ذاتی موجب انعکاس اثر این عقل فعال و صادر اول به صوادر ثوانی و همین‌طور به صوادر بعدی می‌شود و این رتبه و این مرتبه کم‌کم موجب می‌شود که معلول‌های متفاوتی که مترتب بر دیگری هست یکی از دیگری همین‌طور نشئت بگیرد تا به این أظلم العوالم که عالم ماده و هیولا است برسد.