تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

نفس خود امکان است، خود امکان در دو ماهیتی که وجود داشته باشد یکی به‌نحو توسعه و یکی هم به‌نحو عدم توسعه؛ اختصاص، ما در آنجا به آن امکان خاص و امکان عام می‌گوییم.

تلمیذ: پس همۀ اشتراک‌های در عالم اشتراک معنوی می‌شود؟

استاد: بله معنوی است.

تلمیذ: عرض می‌کنم این است همان امکان عامی که سلب ضرورت طرف مقابل می‌شود، همان قابلیت امکان استعدادی را قبول می‌کند؟ یعنی چون سلب ضرورت از طرف مقابل و ترجیح طرف وجود می‌شود آنگاه وقتی‌که ترجیح طرف وجود شد ما می‌گوییم که این امکان استعدادی برای فلان چیز را دارد یا نه؟

استاد: نه، آن امکان عام بحثی است که جدای از این مسئلۀ امکان استعدادی است و این امکان استعدادی همان‌طور که خود مرحوم آخوند گفتند به ماهیت تعلق نمی‌گیرد، آن امکان عامی که شما گفتید به ماهیت تعلق می‌گیرد یعنی استواء طرفین ـ سلب ضرورت یعنی استواء طرفین ـ از وجود و استواء طرفین از عدم، این همان امکان ذاتی است که به ماهیت می‌خورد. حالا سراغ خارج می‌آییم؛ الآن این که در خارج هست، جدای از آن ماهیتی که قابلیت برای رسیدن به مرتبۀ بعد را دارد، حالا یا می‌رسد یا نمی‌رسد، که ما از آن به ماهیت مستمره تعبیر می‌کنید ولو اینکه وجود دارد ولی آن فقری که مترتب بر ماهیت است الآن با او هست.

الآن ماهیتی که همراه با این وجود هست موضوع برای امکان استعدادی است و آن ماهیت بالذات موصوف امکان استعدادی است یعنی امکان عامی است که مورد نظر شماست و آن امکان عام بر این ماهیت حمل می‌شود یعنی الآن این ماهیتی که در این زید هست اگر برای رسیدن به آن مرتبه تلاش کرد می‌رسد و اگر تلاش نکرد نمی‌رسد پس الآن استواء طرفین داریم که آن یک مطلب است.

اما مسئلۀ دیگر این است که الآن که ما به این نگاه می‌کنیم، آیا این قابلیت دارد یا ندارد؟! ما به «آیا می‌رسد یا نمی‌رسد» کاری نداریم! این قابلیت الآن هست یا نه؟! ما به همین قابلیت فعلی خارجی امکان استعدادی می‌گوییم و اصلاً به امکان عام کاری نداریم.