تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

درس دویست و هشتاد و نهم

فرق بین امکان استعدادی و ذاتی (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و بالجملةِ فإطلاقُ الإمکانِ علَى المَعنیین بِضربٍ مِنَ الاشتراکِ الصناعی لاقتضاءِ أحدهما رجحانَ أحدِ الجانبین و قبوله الشدةَ و الضعفَ و عدم لزومِه لِماهیةِ الممکن و قیامِه بِمحلِ الممکن.¹

راجع به مسئلۀ امکان استعدادی و امکان ذاتی صحبت در این است که آیا امکان استعدادی و امکان ذاتی اشتراک لفظی دارند یا اشتراک معنوی دارند. در اشتراک معنوی اگر یادمان باشد صحبت شد، یک وقت اشتراک ...

... و یا استعارۀ بالکنایه، در هردو مسئلۀ عموم و مجاز مطرح می‌شود مثل رأیتُ أسداً فی الحمام یا المنیة أنشبت أظفارها که آن قریحۀ انسانی و ذوق سلیم انسانی ـ نه‌اینکه تابع واضع لغت باشد ـ که آن قریحه هم شامل افراد بزرگ و هم شامل افراد خردسال است می‌آید و یک معنا را به‌عنوان طبیعت کلیه خلق می‌کند و آن طبیعت کلیه را ذو أفرادٍ و مصادیق قرار می‌دهد که آن مصادیق از نقطه‌نظر ماهیت خارجی، اختلاف ذاتی دارند. آن مسئله، مسئلۀ عموم و مجاز می‌شود یعنی وقتی که می‌گوییم که رأیتُ أسداً فی الحمام این طبیعت انسانی سوای آن طبیعت خارجیۀ أسدیت مفترسه، یک اسدیت را خلق می‌کند که آن اسدیت بإجماله و إبهامه شامل دو مصداق از اسد و فرد خارجی است که یک فرد داخل در همان حیوان مفترس هست و فرد دیگر داخل در ماهیت انسان هست. پس هم ماهیت انسان را از ماهیت انسانی درمی‌آورد و به عبارت دیگر آن مرد و رجل شجاع را از ماهیت انسانی که متضاد با ماهیت اسدیت است خارج می‌کند و همین‌طور آن اسد را از آن اسدیت و ماهیت اسدیت ـ خیلی دقیق است! یعنی تأملی در این مسئله می‌خواهد که این مسئلۀ عموم‌ و مجاز به چه کیفیتی هست ـ خارج می‌کند که آن موقع این عبارت در اینجا صحیح واقع می‌شود.