تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

این آن چیزی است که مرحوم آخوند صدرالمتألهین به‌دنبال اثبات این مسئله هستند. روی این جهت ممکن است کسی بگوید که پس فرق بین امکان استعدادی و امکان ذاتی در چیست؟ مابه‌الاِشتراک و مابه‌الاِختلاف اینها چیست؟ و چرا شما آمدید این امتیازات را که به آن اعیان خارجی مربوط می‌شود به امکان استعدادی نسبت داده‌اید؟ این اتصاف و امکان به امکان استعدادی در اینجا محلّ برای اشکال است. چون این امتیازات شدت، ضعف، اوّلیت، اولویّت و وجود به امر معدوم تعلق نمی‌گیرد. آن امکان ذاتی برای ماهیت بود، این امکان استعدادی برای این وجود خارج است، اینها که تعلق نمی‌گیرند.

بنابراین اینکه الآن این امتیازات را آوردید و به امر وجودی نسبت دادید، چه مابه‌الاِشتراکی بین اینها و آن امکان ذاتی در اینجا وجود دارد؟! یک نکته‌ای در اینجا هست که آن نکته باعث شده است که بسیاری از افراد ازجمله مرحوم شیخ اشراق در اینجا امکان استعدادی را با امکان ذاتی از باب اشتراک لفظی بدانند و آن مسئلۀ تقدم ماده در حدوث بر حوادث کونیه است که این مطلب را فعلاً برای اینکه ذهن بین مباحث خلط نکند، برای جلسۀ بعد موکول می‌کنیم و آنچه که فعلاً در این جلسه راجع به او مسئله را به پایان می‌بریم آن مسئله این است که مشخص شد بین امکان استعدادی و مستعد فرق است. این اوصاف و خصوصیاتی که امکان ذاتی را از امکان استعدادی جدا می‌کند مربوط به مستعد است نه‌اینکه مربوط به امکان استعدادی است که عبارت از شدت، ضعف، تعلق به وجود، اوّلیت، اولویّت و تعلق برای جعل فیض فیاض است. تمام اینها اوصافی است که مربوط به آن عین خارجی است و مربوط به ماهیت نیست و آن عین خارجی است که در اینجا می‌تواند تحول پیدا بکند و به شکل و موضوع دیگر خودش را متحول بکند.

این مسئله تا اینجا این مطلب را برای ما اثبات می‌کند که خصوصیات و این اوصافی که در اینجا مرحوم آخوند و دیگران ذکر کردند، اینها به وجود خارجی مربوط می‌شود و هیچ ارتباطی با ماهیت ندارد اما امکان استعدادی به آن موضوعی مربوط می‌شود که این ماهیت چنانچه در شرایط مناسب قرار بگیرد می‌تواند این ماهیت را بالمجاز به امکان استعدادی متصف کرد. الآن نطفه بالحال مستعد است نه‌اینکه امکان انسان شدن را دارد. الآن عبارت صحیح این است که نطفه مُستعدةٌ ـ لا مُمکنٌ ـ لِلانسانیةِ، مستعدةٌ یعنی استعداد دارد. استعداد هم امر فعلی است. استعداد که امر عدمی و اعتباری نیست، امر فعلی است. این حالت استعداد است.