تفاوت امکان ذاتی و امکان استعدادی

درس دویست و نودم

فرق بین امکان استعدادی و ذاتی (4)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

و بِالجُملةِ فَإطلاقُ الإمکانِ عَلَى المَعنیینِ بِضربٍ مِنَ الاشتراکِ الصَّناعی لِاقتضاءِ أحدهِما رُجحانَ أحدِ الجانبَینِ و قَبوله الشِّدةَ و الضَّعف.¹

صحبت راجع به تفاوت بین امکان ذاتی و امکان استعدادی بود. عرض شد که امکان استعدادی به تعبیری عبارت از آن حالت تهیؤ خارجی و وجود خارجی است که قابلیت برای وصول به غایتی را دارد که آن تهیؤ و آن استعداد و قابلیت در امر دیگری موجود نمی‌باشد إلاّ بفرضٍ بعید. نطفه استعداد برای صورت انسانی را دارد ولی آهن و حدید این استعداد را ندارد إلاّ بفرضٍ بعید. فلهذا در نطفه اطلاق امکان استعدادی می‌شود اما در حدید اطلاق امکان استعدادی و اتصاف به حدید به امکان استعدادی نمی‌شود. این تعبیری است که از امکان استعدادی آورده می‌شود و به‌لحاظ وصول به آن مرتبه به این نطفه اتصاف امکان استعدادی صدق می‌کند. گرچه نطفه الآن فعلیت در منویت دارد ولی برای وصول به انسانیت هنوز در مرحلۀ قوه هست و از جهت عدم وصول به آن مطلب از یک طرف و آمادگی نطفه و استعداد برای وصول از طرف دیگر، این دو جنبه مصحح اتصاف به امکان و مصداق برای امکان استعدادی است.

نکته‌ای که در اینجا مرحوم آخوند می‌خواهند به این نکته توجه کنند این است که ایشان می‌خواهند فرق بین امکان ذاتی و امکان استعدادی را در چند مطلب در اینجا ارائه بدهند که برگشت تمام اینها به کیفیت و عینیت خارجی نحوٌ مِن الوجود در آن عین خارجی است. اول اینکه امکان استعدادی قبول شدت و ضعف می‌کند اما امکان ذاتی قبول شدت و ضعف نمی‌کند.

ریشۀ فرق‌های بین امکان ذاتی و امکان استعدادی

دوم اینکه امکان استعدادی به نفس عین خارجی و وجود خارجی تعلق پیدا می‌کند اما امکان ذاتی به ماهیت تعلق پیدا می‌کند و سوم اینکه این از امور موجودۀ در اعیان است و کیفیتی است که حاصل برای محل است. چند مورد در اینجا تفارق بین امکان ذاتی و امکان استعدادی را ذکر می‌کنند که تمام اینها برگشتش به این است که امکان ذاتی وصفی برای ماهیت مِن حیث هی هی از لحاظ تعلق وجود و عدم به اوست و امکان استعدادی وصفی برای خود عین خارجی از لحاظ قابلیت برای رسیدن به یک غایتی است. به همین جهت است که آقایان در اطلاق امکان استعدادی واقعاً به این دچار تردید شده‌اند ‌و بعضی‌ها نسبت بین امکان ذاتی و امکان استعدادی را از باب اشتراک معنوی قلمداد کرده‌اند و بعضی‌ها از باب اشتراک لفظی [قلمداد کرده‌اند]. آن کسانی که این مطلب را از باب اشتراک لفظی می‌دانند، اشتراک لفظی به این معنا که هیچ رابطه‌ای که مصحح اطلاق این اسم بر مسمی دیگر باشد در آن مسمی وجود ندارد.