ناتوانی عقل در درک حقیقت واجب و ممتنع بالذات

وَ کَذلکَ صَحنُ الدّارِ صِفةُ الدّار و إذا أُضیفَ فی الذِّهنِ إلَى عَددِ ما یَسعهُ مِنَ النّاسِ کانَ إمکاناً لَهُ و سَتسمعُ فی تَحقیقهِ ما هوَ الحَقُّ القراحُ فی فَصلِ القوةِ و الفِعلِ بِإذنِ اللهِ العَلیمِ الفَعال‌.¹

صحن منزل، صفت برای دار است و یک جنبۀ فعلیت هم دارد. وقتی که ما این صحن را درنظر بگیریم نسبت به سکانی که می‌تواند در خودش جا بدهد، می‌گوییم که این حیاطِ خانه می‌تواند دویست نفر را جا بدهد؛ اگر یک چادر بزنیم عزاداری کنیم دویست نفر می‌توانند در این حیاط بنشینند. می‌گویند که این برای گنجایش دویست نفر امکان استعدادی دارد. به آن عدد، و إذا أُضیفَ فی الذِّهنِ إلَى ... [و هنگامی که در ذهن به عددی که گنجایش آن از مردم دارد اضافه شود، برای او امکان خواهد بود] این امکان استعدادی برای آن کمّ محدود می‌شود، [و به‌زودی در تحقق آن، حقّ صریح را در فصل قوه و فعل خواهی شنید، به اذن خداوند دانای فعال.]

عجز عقل از تعقل حقیقت واجب!

فَصل (18).

فی بَعضِ أحکامِ المُمتنعِ بِالذّات‌.

و اعلم أنَّ العَقلَ کَما لا یَقدرُ أن یَتعقلَ حَقیقةَ الواجبِ بِالذّات لِغایةِ مَجدهِ و عُلوِّهِ و شِدةِ نوریته و وجوبهِ و فِعلیتهِ و عَدمِ تَناهی عَظمتهِ و کِبریائهِ کَذلکَ لا یَقدرُ عَلى أن یَتصور المُمتنع بِالذاتِ بِما هوَ مُمتنعٌ بِالذاتِ لغایة نقصهِ و محوضة بطلانه و لا شیئیته.

فصل ۱۸: در برخی احکام ممتنع بالذات. بدان عقل همان‌طور که نمی‌تواند حقیقت واجب را تعقل کند، چون یکی اینکه مجد و عظمت پروردگار نهایت ندارد و شدت نوریۀ او هم نهایت ندارد و وجوب و فعلیت او و عدم تناهی عظمت و کبریائیت اینها جهات مختلفی است [که برای پروردگار نهایت ندارد] و درمقابل جهت خلافش برای ما هست. همین‌طور عقل نمی‌تواند ممتنع بالذات را تصور کند یعنی [نمی‌تواند] به واقعیت ممتنع بالذات برسد، نه از نظر انتساب به وجود در جهت مخالف نه! ابهاماً و اجمالاً نه، بلکه واقعاً چون این دیگر در نهایت نقص و محوضت بطلان قرار دارد و اصلاً در لا شئیت مطلق قرار دارد.