تبیین کیفیت علم به امور معدوم و ممتنع

وَ مِن حَیثُ إنَّها عُنوانٌ لِأمورٍ باطِلةٍ تَصیرُ مَنشأً لِامتناعِ الحُکمِ عَلیها.

از حیث اینکه اینها عنوان برای امور باطله هستند اینها منشأ می‌شوند که شما حکم بر اینها را امتناع کنید یعنی از حیث اینکه اینها یک جنبۀ مابإزاء خارجی دارند عنوان برای امر معدوم خارجی هستند: لا یُخبر عنه. از حیث اینکه اینها امور ذهنی هستند، می‌شود موضوع برای مبتداء واقع بشوند و شما از آنها خبر بدهید و بگویید که من عدم زید را احساس می‌کنم. چطور شما عدم زید را احساس می‌کنید؟! یک وقت شما می‌گویید که نمی‌شود از عدم زید خبر داد، درست است به‌خاطر اینکه عدم زید مابإزاء خارجی ندارد تا بشود از او خبر داد یا از او خبر نداد! عدم زید عدم است منتها عدم مطلق نیست، عدمی است که متعلق به امر جزئی است فرقی نمی‌کند. از نقطه‌نظر اینکه هویت و ماهیت ندارد چه عدم مطلق و چه عدم زید بگویید هردو یکی است. اما می‌بینیم که نه! الآن خیلی از اخباری که در بین مردم و کوچه و بازار متداول است اینها مسائل عدمی است! [می‌گویید که] آقا چرا زید نیامد؟ حالا که نیامد پدرش را درمی‌آورم و می‌دانم با او چه‌کار کنم! اینکه می‌گویید: حالا که نیامد، آیا زید را تصور کردید و می‌گویید: حالا که زید نیامد، یا عدم زید را تصور کردید؟! عدم و نیامدن او را تصور کردید، نیامدن که امر خارجی نیست! خیلی از قضایایی که در خارج داریم این قضایا، قضایای عدمی است یعنی عدم حکم به اخبار می‌دهد و عقل می‌آید ترتب‌اثر می‌دهد و اثر مترتب می‌کند و قضایا حمل می‌کند! این به‌لحاظ همان کیفیتی است که در ذهن وجود پیدا می‌کند. چون در ذهن وجود پیدا می‌کند عقل می‌آید به او ترتیب‌اثر می‌دهد. عدم زید را کأنّ وجود می‌داند، وجودٌ منتها کیفیةٌ خاصٌ مِن الوجود عدم را. منظور مرحوم آخوند در اینجا این است.