ماهیت و نسبت آن با وجود در هستی‌شناسی

این جلسه بحث ما راجع به این است و می‌خواهیم این را بگوییم که این معنایی را که از این بر این مصداق حمل می‌کنیم آیا آن معنا را از پیش خود اعتباراً بر این مصداق حمل کردیم یا یک منشأ انتزاع خارجی دارد؟! آن منشأ انتزاع خارجی نحوۀ وجودش با منشأ انتزاع خارجی نحوۀ وجود دیگر تفاوت می‌کند. حرف ما در این جلسه این است. مثل این بحثی که مرحوم آخوند بعداً راجع به اسماء کلیۀ الهی و عدم زیادت اسماء بر ذات می‌کنند در آنجا هم این مسئله مطرح می‌شود. فرض کنید پروردگار متعال دارای اسامی مختلف است؛ یکی اسم عالم است، یکی اسم قادر است، یکی اسم خالق و امثال‌ذلک است خب این اسم عالم که الآن می‌گوییم: اللهُ عالم این عالمی را که شما حمل بر الله می‌کنید به چه لحاظ حمل می‌کنید؟! از پیش خودتان دارید حمل می‌کنید یا یک منشأ انتزاع در خارج دارد و شما از آن منشأ انتزاع خارجی علم را انتزاع کردید و آمدید بر إله حمل کردید؟! آن منشأ انتزاع با منشأ انتزاع خلق تفاوت می‌کند و با منشأ انتزاع رزق تفاوت می‌کند. اگر خدای متعال خلق نمی‌کرد ما منشأ انتزاع برای علم را داشتیم. نیاز به خلق نیست. خود پروردگار متعال عالم به ذات است و صدقِ صرف نفس اشراف ذات بر ذات اقتضاء علم حضوری ذات را برای خود ذات می‌کند؛ یعنی ذات برای ذات بدون نیاز به جهت و حیثیت دیگر حاضر است.

پس خود ذات در اینجا منشأ برای اخذ عنوان علم بر اینجا شده است اما اگر فرض کنید خدا خلق نمی‌کرد آیا شما می‌گفتید: اللهُ خالقٌ؟! هنوز خلق نکرده است. هنوز خدا زیدی که یک سال دیگر [به دنیا می‌آید را خلق نکرده است]. هنوز پدر او با مادرش ازدواج نکردند بعداً ازدواج می‌کنند ـ ازدواج که می‌دانید چیست؟!! ـ و بعد از یک سال هم یک آقازاده به‌دست می‌آورند. هنوز خلقی که راجع به این آقازاده در یک سال دیگر است انجام نشده است، آیا می‌توانیم به خدا بگوییم که خدا خالق این بچۀ یک سال دیگر است؟! نمی‌توانیم بگوییم چون منشأ انتزاع ندارد! بله، خدا خالق است بالنسبه به افراد و موجوداتی که فعلاً هستند ولی چیزی که هنوز به‌وجود نیامده است و ـ البته بنا بر آن مبنای ما که تمام اینها عالم ثابتات هست نه، بلکه بنا بر همین مبنای قوم ـ چیزی که هنوز خلق نشده است، منشأ انتزاع ندارد!