ماهیت و کیفیت ارتباط وجود ذهنی با وجود خارجی

بیان اقوال مختلف درخصوص وجود ذهنی

وقتی صوری را در ذهن خودمان نقش می‌بندیم و خلق می‌کنیم، از حصۀ وجودی نسبت به این صور مایه نمی‌گذاریم به این عبارت که از وجود خود کم و به وجود این صور اضافه کنیم، اینکه این‌طور نیست. از آن‌طرف هم عبارت از یک عده از صوری است که بالأخره این صور تحقق پیدا کرده است ولی تحقق نفسی پیدا کرده است، نه تحقق عینی و خارجی! بنابراین منکر وجود ذهنی درعین‌حال، مُثبت ثبوت صور در ذهن شده‌اند. از یک طرف گفته‌اند که وجود ذهنی نداریم و از یک طرف گفته‌اند که این صور در ذهن هست. حالا آن کیفیت ثبوت این صور در ذهن مورد اختلاف است، بعضی‌ها صرف اضافۀ نفس با خارج می‌دانند یعنی صرف تعلق نفس به خارج عبارت از صور است مانند مرآت، مرآت وجود استقلالی برای ضبط صور و برای تسجیر صور ندارد! وجود مرآت غیرمستقل است، باید شعاع به این صور مقابلۀ با مرآت بتابد و به‌واسطۀ تقابل بین صور و مرآت یک صورتی از این شعاع افاضه شدۀ به این صور در مرآت قرار بگیرد تا به این وسیله این صورت در مرآت نقش ببندد. اگر چراغ را خاموش کنید دیگر صورتی هم در مرآت نیست پس مرآت از خودش استقلالی ندارد و صرف یک اضافه است یعنی صرف یک اضافۀ مرآت با صورت خارجی موجب می‌شود که آن صورت در مرآت منقوش بشود. این صورت چیزی نیست جز نور و ضوء، این ضوء ثابت باشد صورت در مرآت هست، ضوء نباشد صورت در مرآت نیست پس مرآت وجود مستقل ندارد! وجود مرآت عبارت از زجاجیت است لا شیءٌ آخر! زجاج را با جیوه مخلوط می‌کنند، ـ به او زیبق می‌گویند ـ وقتی با زیبق مخلوط شد، این مرآت می‌شود والاّ اگر این صورت از جلوی مرآت کنار برود، در مرآت چیزی نیست! چراغ خاموش بشود، در مرآت چیزی نیست! باید چراغ روشن باشد و ضوء موجود باشد و این صورت هم درمقابل مرآت قرار بگیرد تااینکه در این مرآت نقش منتقش بشود. اگر این صورت پایین آمد، در مرآت چیزی نیست! چراغ خاموش شد باز در مرآت چیزی نیست! پس مرآت وجود استقلالی ندارد. اینها می‌گویند: صوری که در نفس منتقش می‌شود عبارت از یک توجه و اضافه و عنایت نفس با عالم خارج است. به‌واسطۀ این توجه، این صورت پیدا می‌شود مثل مرآت می‌ماند.