کیفیت تحقق صور علمیه در نفس انسان

درس سیصد و پنجم

کیفیت تحقق صور علمیه در نفس

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

فالحقُ کَما ذَهبنا إلیه وفاقاً لِلمُحققین مِن أهلِ الله هو أن‌َّ الماهیاتَ کلَّها وجوداتٌ خاصةٌ و بِقدرِ ظهورِ نورِ الوجودِ بِکمالاتِهِ تَظهَرُ تلکَ الماهیاتُ و لوازمُها تارةً فی الذّهنِ و أخرىٰ فی الخارجِ.¹

راجع به کیفیت تصور وجود ذهنی برای ماهیت مرحوم آخوند می‌فرمایند که وجود ذهنی عبارت از وجود خاصه است که وجود عام بر او عارض می‌شود و این را تشبیه به وجود عَرَض کردند که عارض بر معروضش می‌شود و می‌فرمایند که وجود عام گاهی اوقات عارض بر خودش می‌شود؛ بر وجود خاص، این تعینات خارجی که وجودات خاصه هستند به‌واسطۀ بروز وجود عام بر آنها هست که به این حیثیت تقیدیه الآن در خارج متعین و متشخص می‌شوند.

راجع به این فقره از کلام ایشان باید عرض کنم که مسئله در وجود ذهنی و وجود خارجی همان‌طوری‌که در بحث وجود ذهنی خواهد آمد فقط به کیفیت وجود است یعنی وجود ذهنی عبارت از یک وجود خاصی است که آن وجود خاص منبعث از نفس است؛ نفس ناطقۀ انسان خلاق است و افاضۀ وجود می‌کند و صور و آن نقوش متصورۀ در نفس را خلق می‌کند و براساس همین خلق تحقق خارجی نفسی پیدا می‌کند و مسائلی دیگر بر او مترتب می‌شود دیگر در اینجا کیفیت تجرد نفس و کیفیت سلوک انسان و نحوۀ تخلیه و تحلیه که در ارباب عرفان و اخلاقیون مطرح هست تماماً در ارتباط با وجود نفسی و وجود ذهنی در اینجا متحقق می‌شود.

مقصود از وجود ذهنی در محط بحث

و مقصود از وجود ذهنی یک معنای عام [است]، نه صرف تخیل، بلکه هرچه که در نفس انسان تشخص پیدا می‌کند سواء آن که در مرتبۀ تخیل باشد یا در مرتبۀ وهم باشد یا در مرتبۀ عقل باشد در تمام این مراتب آن وجودی که در نفس تحقق پیدا می‌کند ما اسم آن را وجود نفسی یا وجود ذهنی می‌گذاریم.