حقیقت وجود واجب و نقد نظریه وجود مطلق

تمام آنچه که در عالم هست نمود است و بود نیست! هستی اختصاص به ذات او دارد و آن هستی یک حقیقت واحدۀ سِعی است که قابل سریان بر همۀ موجودات است چه واجب الوجود و چه ممکن الوجود که آن حقیقت واجب الوجود عبارت از همان وجود سِعی است لولا این جهات در مرحلۀ هوهویت این می‌شود وجود خاص به اضافۀ وجود ممکنات می‌شود وجود جمعی. پس با توجه به وجودات ممکنۀ بالذات آن حقیقت هستی از بساطت خودش خارج نشده است و از مرحلۀ اطلاق به مرحلۀ تقییدِ مخالف با اطلاق درنیامده است و از مرتبۀ لا ینتاهیٰ به‌واسطۀ وجود ممکنات ما یتناهیٰ نشده است! این آن معنایی است که ممکن است اینها درصدد ابراز آن معنا باشند. چرا شما حالا به آنها می‌تازید و بر آنها خرده می‌گیرید؟! با این بیان و با این توجیه می‌شود کلام اینها را توجیه کرد که البته مسئلۀ بدی هم مطرح نمی‌کنند. بی‌جهت انسان نمی‌تواند به هر چیزی اشکال کند و تا جایی که ممکن هست [باید توجیه کند]. البته حالا گاهی اوقات توجیه یک توجیهات لا یتچسبک است و اصلاً لا یرضیٰ صاحبه است، به آن کیفیت نه ولی خب وقتی که مسئله قابل برای توجیه است چرا باید انسان کلام صحیح را حمل بر یک محامل غیر صحیح بکند؟!

تلمیذ: در مرتبه از وجود که الآن می‌فرمایید وجود خاص که بدون لحاظ ممکنات و وجود جمع‌الجمعی با لحاظ ممکنات این نوع تفهیم و تقسیم کدامش خداست؟!

استاد: هردو است!

تلمیذ: آخر ما می‌خواهیم بگوییم که چرا دوتا کنیم؟! همه را یکی کنیم!

استاد: اشکال ندارد شما می‌توانید بکنید اما ما نمی‌توانیم! ما ذهنمان قاصر است و مجبوریم که آن وجود علّی را با حفظ جنبۀ علّی لحاظ کنیم و اگر آن جنبۀ علّی را لحاظ کردیم دیگر ذات علت را نمی‌توانیم با معلول لحاظ کنیم و او را در مرتبۀ ذات باید مُنحاز از معلول فرض کنیم گرچه در مرتبۀ تعیین خارجی با معلول معیت دارد. این دو سبکِ نظرِ در وجود، ما را مضطر می‌کند به اینکه دو سنخۀ از وجود که هردو برگشتش به یک نسخۀ واحد است را تصور کنیم. چطور اینکه وجود ممکنات همان وجود باری است ولی به یک لحاظ شما حکم به امکان می‌کنید و به یک لحاظ حکم به وجوب می‌کنید و حکم به آن ذات می‌کنید، در خود وجود باری هم دو لحاظ در آنجا می‌شود؛ یکی جنبۀ علیت و ذات را درنظر بگیرید در مقام ذات بدون لحاظ علیت یعنی ذات علت بدون وصف ...