حقیقت وجود و کیفیت ظهور آن در عالم

فَلا مغایرةَ إلاّ فی اعتبارِ العقلِ ‌و الصفاتُ السَلبیةِ معَ کونِها عائِدةً إلى العدمِ أیضاً راجعةٌ إلى الوجودِ مِن وجهٍ وَ الوجودُ لا یَقبلُ الانقسامَ و التجزّیَّ أصلاً.¹

مغایرت فقط در اعتبار عقل است! عقل بین آن وجود خارجى و وجود ذهنى و آن ماهیت تفاوت مى‌اندازد و براى او حد قرار مى‌دهد. با اینکه این صفات سلبیه به عدم برمى‌گردد مانند: فقر و امکان و امثال‌ذلک. قبلاً گفتیم که این‌هم به وجود برمى‌گردد چون بالأخره در ذهن تصور مى‌شود و برگشتش به وجود است. وجود اصلاً قبول انقسام و تجزى نمی‌کند. إن‌شاءالله این فقره را بعداً بیان می‌کنم.

تلمیذ: ببخشید در عبارت لأنّ الوجودَ لو لَم یکن لَم یکن شی‌ءٌ لا فی العقلِ و لا فی الخارجِ، لا فی العقلِ و لا فی الخارجِ لازم است؟!

استاد: بله، چون هم در وجود ذهنى احتیاج به وجود داریم و هم در وجود خارجى.

تلمیذ: خب همین لَم یکن شی‌ءٌ کفایت مى‌کند.

عدم انحصار وجود به اعیان خارجی

استاد: خب شاید یکى بگوید: نه، مسئلۀ عقل خارج از حیطۀ وجود است. ما مى‌گوییم: نه، خود عقل هم از مسئلۀ وجود خارج نیست! نفس تخیل و نفس تصور و نفس آن ماهیتى که شما در عقل مى‌آورید، آن‌هم مشمول قاعدۀ وجود است و فقط به اعیان خارجى منحصر نمى‌شود.

أللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد