مبانی وجود ذهنی و قدرت نفس بر ابداع صور

درس سیصد و بیست و دوم

مقدمات وجود ذهنی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

‌ فَکَما أنَّ الجوهَرَ مَعنًى واحِدٌ و ماهیَّةٌ واحِدَةٌ؛ یوجَدُ تارَةً مُستَقِلًّا بِنَفسِهِ مُفارِقًا عَن المادَّةِ مُتَبَرِّئًا عَن الکَونِ و الفَسادِ و التَّغَیُّرِ، فَعّالاً ثابِتًا کالعُقولِ المُفارِقَةِ على مَراتِبِها، و یوجَدُ تارَةً أخرىٰ مُفتَقِرًا إلى المادَّةِ.

مقدّمه اوّل و دوّم برای وجود ذهنی

مقدّمۀ اوّل در مسئلۀ وجود ذهنى دربارۀ اطوار متفاوتۀ وجود بود و اینکه وجود به هر چیزى که تعلّق بگیرد، نفسِ تعیّن خود آن است؛ اگر وجود به امر مجرّد تعلّق بگیرد، وجود مجرّد، صُوَر مجرّده، عقول، عالَم انوار و عالَم نفوس مى‌شود، این تعلّق وجود به صُوَر مجرّد و ابداعیّات است. و اگر وجود به امور مادّى تعلّق بگیرد با توجّه به مراتب ضعفى که دارد، صورتِ وجود، صورتِ مادّى مى‌شود مانند تعلّقش به صورت و مادّه، به جسم و اعراضى که عارض بر مادّه مى‌شوند. و این کیفیّت به‌واسطۀ نفسِ ظهور خارجى این صُوَر تحقّق پیدا مى‌کند، این مقدّمۀ اوّل بود.

پس مرحوم آخوند در مقدّمۀ اوّل اثبات کردند که وجود به یک نَشئه اکتفاء نمى‌کند بلکه داراى نَشَئات مختلفه و تحصّل‌هاى متفاوتۀ خارجى است؛ یک تحصّل آن، تحصّل مجرّد و تجرّد است و تحصّل دیگر آن، تحصّل مادّى است. با یک تحصّل، تحصّل جوهرى است و با تحصّل دیگر، تحصّل اعراض است. با یک تحصّل، مستغنى از هر مادّه، مدّت و محل است مانند واجب الوجود و با تحصّل دیگر محتاج به مادّه، محل و مدّت است. این اطوار مختلفۀ وجود است که در خارج تعیّن پیدا مى‌کند، و همین‌طور با یک تحصّل داراى آثار خارجى است و با تحصّل دیگر که وجود ذهنى است داراى آثار خارجى نیست.

مقدّمۀ دوّم این است که نفس انسان به‌جهت جنبۀ ملکوتى که دارد و حقیقتش از صُقع ملکوت است مى‌تواند ابداعِ صُوَر مِن تِلقاءِ نَفسِهِ بکند، و این مسئله براى تمام ذواتى که جنبۀ ملکوتى دارند وجود دارد یعنی هر شخصى که متّصل به عالَم ملکوت باشد مى‌تواند اِبداع بکند؛ ابداع صُوَر مجرّده یا صُوَر مادّیّه، یعنی مى‌تواند آن صُوَر را در خارج محقّق بکند.