اثبات وجود ذهنی و پاسخ به اعتراضات

پس آنچه که در آیینه هست ماهیّت نیست، ماهیّت، آن شخصى است که در جلوى آیینه ایستاده است، آن چیزی که در آیینه می‌رود نورى است که اوّل به آیینه خورده است و از آیینه به انسان مى‌خورد و دوباره در خودش برمى‌گردد یا اینکه نور اوّل از خارج به من مى‌خورد و در آیینه این‌طور منعکس مى‌شود چون وقتی انسان در مقابل نور مى‌ایستد و بین آیینه و نور حاجب مى‌شود، آیینه عکس حاجب را نشان می‌دهد.

می‌گویند که این تصویر ذهنی هم ماهیّت او نیست بلکه شَبَح است، قائلین به این قول این‌طور مى‌گویند، مى‌گویند آنچه که در ذهن مى‌آید مثل عکس است منتها یک عکس داریم که در آیینه است، یک عکس داریم در آب، یک عکس داریم روى صفحه کاغذ و یک عکس هم داریم که در ذهن است. پس آن چیزی که در ذهن است همان عکس است.)

عدم کفایت قول به شبح برای جواب از اعتراض بر دلیل اوّل وجود ذهنی

پس گفته شده که علم به شیء، حصول شبح یا مثالی در ذهن است، پس اگر مطابَق و وجود خارجى داشته باشد، این علمِ به موجود است و الاّ یعنی اگر مطابَق نداشته باشد این علم به معدوم است. (در اینجا این اشکال وارد مى‌شود که مسئله در شبح و مثال هم همین‌طور است، یعنی با آوردن شبح و مثال که مشکل حل نمى‌شود.) پس صورت معدوم، بالفعل مطابق با معدوم نیست بلکه شبحى از او است، زیرا براى معدوم یک ذات عینیّۀ خارجیّه نیست و مطابِقى هم با آن ذات نیست مگر به حسب تقدیر؛ یعنی اگر این معدوم وجود داشت این صورت در ذهن ما با آن وجود تطبیق مى‌کرد. (اشکالى که مرحوم آخوند وارد مى‌کنند این است که شما دربارۀ معدومِ مطلق چه مى‌گویید، چون معدومِ مطلق که اصلاً نمى‌تواند وجود داشته باشد.) و علم به معدوم عبارت است از حصول شبحی که بالفعل با آن مطابقت نداشته باشد.