تحلیل امکان جمع لحاظ آلی و استقلالی در وجود ذهنی

درس سیصد و بیست و هشتم

تقریرات مختلف براهین وجود ذهنی (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

منافات دو لحاظ آلی و استقلالی با هم برای وجود ذهنی بنابر نظر آخوند

الطریقةُ الثالثةُ: أنَّ لَنا أن نَأخُذَ مِن الاشخاصِ المُختَلِفَةِ بِتَعَیُّناتِ الشَّخصیَّةِ أو الفَصلیَّةِ المُشتَرَکَةِ فِى نوعٍ أو جِنسٍ مَعنًى واحِدًا یَنطَبِقُ على کُلٍّ مِن الاشخاصِ.¹

«[طریقه سوّم (برای اثبات وجود ذهنی): ما می‌توانیم از اشخاص مختلفه به‌واسطۀ تعیّنات شخصیّه یا فصلیّه‌اى که مشترک در نوع یا جنس است معنای واحدی را اخذ بکنیم که بر تمام این اشخاص قابل انطباق است.]»

در تتمّۀ بحث دیروز مطلبى به نظرم رسید که دیدم در جلسه قبل از آن غفلت شد، امروز این مطلب را در تتمّۀ بحث دیروز بگوییم و بعد سراغ مسئلۀ جدید برویم. و آن مطلب این است که مرحوم آخوند در تصوّرات ذهنى و تخیلات و وجود ذهنى دو لحاظ را مورد توجّه قرار داده‌اند؛ یکى لحاظ آلى به همان ما یوجَدُ فِى الذِّهن که حکایت از تعیّن خارجى دارد، و یکى نفسِ همان متصوَّر فِى الذّهن به‌عنوان شىءٌ موجود و وجودٌ فِى الذّهن. و بعد فرمودند که به‌لحاظ جهت آلى، حقیقت مشترکۀ مابین متمیّزات و نفسِ حاکى از امور مختلفه لحاظ مى‌شود، و به‌لحاظ وجودى که دارد و لازمۀ آن وجود، تشخّص و تعیّن است، امرٌ جزئىٌّ غیرُ مُشتَرَکٍ بَینَ الحقایقِ المُختلفة. این معناى مشترک عبارت از امر جزئى است که اختصاص به خود ذهن دارد و زاییده و مخلوقِ ذهن است که از آن تعبیر به وجود ذهنى مى‌آورند.

و فرمودند که این دو، دو لحاظ مختلفه هستند؛ که اگر این مسئله به‌لحاظ وجود ذهنى ملاحظه بشود، طبعاً جهت آلى بودن نمى‌شود مدّ نظر قرار بگیرد، و اگر به‌لحاظ آلى بودن مورد توجّه قرار بگیرد طبعاً دیگر جهت تشخّص در اینجا نمى‌شود مورد توجّه قرار بگیرد.

عدم منافات دو لحاظ آلی و استقلالی با هم برای وجود ذهنی