تبیین شعور و هدفمندی طبایع در افعال طبیعی

درس سیصد و سی و یکم

بررسی اشکال فخر رازی بر نظر حکماء در مدّ نظر قرار دادن هدف توسّط طبایع در افعالشان و جواب از آن

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

فإن قُلتَ: إنَّهُم صَرَّحوا بِأنَّ لِلطَبایِعِ غایاتٍ فی أفاعیلِها الطَبیعیَّةِ، فَإن لَزِمَ أن یَکونَ لِتِلکَ الغایاتِ نَحوٌ مِن الوُجودِ الغَیرِ العینیِّ لَزِمَ أن یَکونَ تِلَکَ الطَبایِعُ ذَواتَ أذهانٍ شاعِرَةٍ بِنَتایِجِ أفاعیلِها و نَهایَةِ حَرَکاتِها مَعَ کَونِها جِرمانیَّةً.

تقدّم علّت غایى بمفهومها بر وجود فاعلی و تأخّرش از آن بوجودها

بحث راجع به علّت غایى براى علّیّت فاعلیّه نحوَ الفعل بود. عرض شد که علّت غایى از نظر ماهیّت، مفهوم و معناى خودش علّت براى علّت فاعلى است، ولى از نقطۀنظر وجودش معلول براى علّت فاعلى است؛ یعنى یک فاعل وقتى که یک بیت و بنایى را مى‌خواهد بنا کند، مقصودش از این بنا سُکناى در دار است، یعنی این سکناى در دار به‌عنوان علّت غایى و مفهوم و ماهیّتِ سُکنیٰ علّت براى تحرّک فاعل و انبعاث عضلات او نحوَ الفعل که همان بنا است خواهد بود، ولى وقتى که این بنا تمام شد سکنیٰ وجودِ عینى پیدا مى‌کند.

پس وجود عینى متفرّع بر علّت فاعلى است ولى علّت غایى به مفهومش متقدّم بر علّت فاعلى است؛ یعنى علّت غایى بِمَفهومِها و ماهیَّتِها مُتَقَدِّمَةٌ علی الوُجودِ الفاعِلی ولى بِهویَّتِها و وُجودِها مُتَأخِّرَةٌ عَنهُ. و این مسئله در همۀ اشیاء هست. تمام حکماء و فلاسفه مخصوصاً اشراقیّین از حکماء و عرفاء تصریح کرده‌اند به اینکه تمام موجودات در عالَم وجود؛ چه موجودات عِلوى و چه موجودات سِفلى به طرف غایتى حرکت مى‌کنند.

هرچه که در عالَم وجود، لباس موجودیّت مى‌پوشد غایتى براى فعل خودش در نظر دارد. البتّه بنابر آن برهان اشراقى که از هر چیزی که وجود پیدا مى‌کند علم و حیات و قدرت مستفید است معلوم می‌شود که تمام تغییر و تبدّلات از یک عنصر به عنصر دیگر در تحت این قاعده است؛ یعنى در تبدّل اَمزِجه و اختلاف اکوان، آن موجود قبل بوجوده و علمه و ادراکه و شعوره منقلبِ به عنصر و نوع دیگر است. درحرکت جوهریّه تبدّل انواع از یک نوع به نوع دیگر به‌واسطۀ ادراک و شعور انجام مى‌گیرد گرچه ما از این ادراک و شعور غافل هستیم.