چالش‌های فلسفی وجود ذهنی و مقولات عشر

الإشکالُ الأوَّلُ:

انَّ الحَقایِقَ الجوهَریَّةَ بَناءً على أنَّ الجوهَرَ ذاتیٌّ لها ـ و قَد تَقَرَّرَ عِندَهُم انحِفاظُ الذّاتیّاتِ فی أنحاءِ الوُجوداتِ کَما یَسوقُ إلَیهِ أدِلَّةُ الوُجودِ الذِّهنیِّ ـ یَجِبُ أن تَکونَ جوهَرًا أینَما وُجِدَت و غَیرَ حالَّةٍ فی موضوعٍ. فَکَیفَ یَجوزُ أن یَکونَ الحَقایِقُ الجوهَریَّةُ موجودَةً فی الذِّهنِ، أعراضًا قائِمَةً بِهِ؟

ثُمَّ إنَّکُم قَد جَعَلتُم جَمیعَ الصّوَرِ الذِّهنیَّةِ کَیفیّاتٍ، فَیَلزَمُ اندِراجُ حَقایِقِ جَمیعِ المَعقولاتِ المُتَبایِنَةِ بِالنَّظَرِ إلى ذَواتِها مَعَ الکَیفِ فی الکَیفِ؛¹

«اشکال اوّل این است که حقایق جوهریّه روى این مبنا که جوهر ذاتى اینها است (یعنی جنس براى اینها است، نه اینکه فقط یک مفهومى است که عارض مى‌شود. البتّه در غیر این صورت هم مسئله فرق نمى‌کند، نمى‌دانم این بناءً را ایشان در اینجا براى چه چیزی گفته‌اند، چون در غیر این صورت هم باز مسئله در حقایق جوهریّه از این نقطۀنظر تفاوتى ندارد.)

در حالى که مقرّر شده است نزد اینها انحفاظ ذاتیّات در انحاء وجودات، (این جمله، جملۀ معترضه است یعنى ذاتیّات در دو نحوۀ وجود ذهنى و خارجى باید انحفاظ داشته باشند.) کما اینکه ادلّۀ وجود ذهنى آن را حکایت مى‌کنند. (یَجِبُ خبر برای أنَّ الحَقایِقَ الجوهَریَّةَ است؛) این حقیقت جوهریّه باید جوهر باشد در هر کجا که باشد (یعنی چه در خارج و چه در ذهن) و نباید در موضوع، عارض بشود و حلول بکند. پس چگونه این حقایق جوهریّه‌ای که ذاتی آن، این است که عارض نشود و حالّ در موضوع نباشد در ذهن موجود بشوند به‌عنوان عَرَضی که قائم به ذهن است.

(از اینجا اشکال دوّم است که أم کَیفُ تَحتَ الکَیفِ کُلٌّ قَد وَقَعَ است؛²) سپس اشکال دوّم این است که شما تمام صُوَر ذهنى را کیفیّات گرفته‌اید؛ (چه کم باشد، چه متیٰ، چه جِدِه و چه جوهر!) پس لازم می‌آید همۀ مقولات متباینه درحالتى‌که ذاتاً متباین با کیف هستند، مندرج در تحت مقولۀ کیف بشوند.»

اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد