نقد و بررسی تعریف جوهر در فلسفه

اشکال اوّل بوعلی بر تعریف جوهر به الموجودُ الَّذى إذا وُجِدَ، وُجِدَ لا فِى موضوعٍ

جوابى که مرحوم بوعلى از این اشکال داده‌اند که مى‌شود گفت این جواب مورد تایید مرحوم آخوند هم هست، این است که اصلاً به‌طورکلّى چه کسى گفته است که تعریف جوهر، الموجودُ الَّذى إذا وُجِدَ، وُجِدَ لا فِى موضوعٍ است؟! زیرا اگر ما تعریف جوهر را الموجودُ الَّذى إذا وُجِدَ، وُجِدَ لا فِى موضوعٍ بگیریم، این جوهر دیگر نمى‌تواند جنس براى انواع مادون خودش قرار بگیرد؛ زیرا جنس عبارت از یک حقیقت و ماهیّت قائم به ذات است که فصلِ مُمَیِّز، محقِّق وجود خارجى او است. یعنى اگر شما حیوان را درنظر بگیرید، حیوان یک ماهیّتى است که قائم به ذات خودش است، یک ماهیّتى است که شما مى‌توانید آن را تصوّر بکنید یعنی مى‌توانید آن ماهیّت را بدون ضمّ ضمیمۀ نوعى و فصلى درنظر بیاورید.

حیوان عبارت از موجودى است که داراى حرکت، نموّ، شعور و احساس است البتّه شعور خاص منظور است و إلاّ امروزه ثابت شده است و قبلاً هم این مسئله بوده است که خود نبات هم شعور و احساس دارد. همان‌طور که مرحوم آخوند هم مى‌فرمایند: اینکه نبات ریشه‌هاى خود را به آب نزدیک مى‌کند، حکایت از شعور او است. یا این مسئله که نبات از دیوار فاصله مى‌گیرد تا بتواند شاخه‌هاى خود را در فضا گسترش بدهد، حکایت از شعور او مى‌کند. یا اینکه در امروز هم با همین اَجهَزِۀ جدیده آمده‌اند سیستم عصبى را در نبات اثبات کرده‌اند که نبات احساس دارد و متألّم مى‌شود. و حتّى بالاتر از این مسئله، نسبت به وقایع خارجى عکس‌العمل نشان مى‌دهد که این دیگر خیلى عجیب است؛ اگر مصیبتى در آن منزل اتّفاق بیفتد نبات نسبت به آن، عکس‌العمل نشان مى‌دهد. امروزه ثابت شده است که بعضى از گیاهان هستند که نسبت به مصیبت یا خوشى و شادى عکس‌العمل نشان مى‌دهند؛ من‌باب‌مثال اگر ولادتى در آن منزل انجام بگیرد نسبت به آن ولادت عکس‌العمل نشان مى‌دهند. و این حکایت از یک نوع ارتباط برزخى و ملکوتى بین نبات و بین روح آن حادثه‌اى است که انجام مى‌شود. و ما نظایر آن را در روایات از معجزات پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمّه علیهم‌السّلام هم مى‌بینیم و احساس مى‌کنیم،¹ منتها در آن موقع به شکل دیگر و امروزه به کیفیّت دیگر!