تحلیل دقیق تعریف جوهر و عرض در فلسفه

و این خلاف آن چیزى است که در نزد ایشان مقرّر است؛ (که اینها فرموده‌اند که این مقولات اجناس عالیه هستند و بالاتر از کم، کیف و سایر مقولات دیگر جنسی وجود ندارد، درحالتى‌که شما در اینجا براى آنها هم جنس قرار دادید و گفتید که کم خودش داخل در تحت جنس است؛ آن جنس عبارت است از الموجودُ بِالفِعلِ فِى موضوعٍ. پس این خودش یک جنس است که انواعى دارد؛ یکى از آنها کمّ است، یکى کیف است، یکى متیٰ است، یکى جِدِه است، یکى زمان است، یکى مکان است. درحالتى‌که همۀ حکماء و منطقیّون فرموده‌اند که بالاتر از این مقولات تسع از اجناس عالیه دیگر جنسى وجود ندارد مگر به عنوان عَرَضیّت.) این بیان مقصود ایشان است در اینکه معقول از جوهر، جوهر است.»

وَ هاهُنا دَقیقَةٌ أخرىٰ سَنُشیرُ إلى بَیانِها فی تَحقیقِ الحَملِ إن‌شاءالله تعالى، حاصِلُهُ أنَّهُ لا مُنافاةَ بَینَ کَونِ الشَّی‌ءِ مَفهومَ القائِمِ بِنَفسِهِ و کَونِهِ مِمّا یَصدُقُ عَلَیهِ القائِمُ بِغَیرِهِ، على قیاسِ مَفهومِ العَدَمِ و اللاّشَی‌ءِ و اللاّمُمکِنِ و شَریکِ الباری و الحَرفِ و الوَضعِ و الحَرَکَةِ و مُمتَنِعِ الوُجودِ و اللاّتَناهی و نَظائِرِها حَیثُ یَصدُقُ على کُلٍّ مِنها نَقیضُها بِحَسَبِ المَفهومِ هذا؛¹

حلّ اختلاف بین وجود ذهنی و خارجی به‌واسطۀ حمل اوّلی و شایع

«اینجا نکتۀ دقیقی است که ان‌شاءالله تعالی در تحقیق حمل به آن اشاره خواهیم کرد، (مرحوم آخوند در قضیّۀ حمل، در باب اختلاف بین حمل‌ها و کیفیّت حمل و وحدت در قضیّه مطلبى دارند که براى این مرحله از آن استفاده کرده‌اند و خواسته‌اند که اختلاف بین وجود خارجى و وجود ذهنى را به این وسیله حل بکنند.) حاصل این مطلب عبارت است از اینکه: منافاتى ندارد که شىء یک مفهومى باشد که قائم بنفسه است ولیکن مصداقش از مصادیقى باشد که قائم بغیر است، مثل مفهوم عدم و لا شىء و لا ممکن و شریک‌البارى و مفهوم حرف و وضع و حرکت و ممتنع‌الوجود و لا تناهی و امثال اینها، که بر هرکدام از اینها نقیضش به حسب این مفهوم صدق می‌کند.»