تحلیل جایگاه جوهر و عرض در وجود ذهنی

ولى وقتی که ما از روی مسامحه یک‌قدرى پا را فراتر از این قضیّه بگذاریم و برای کیف یک معنایى بیاوریم که آن معنا بتواند خودش را هم با آن عَرَض و مقولۀ خارجى و هم با آن صور ذهنیّه‌ای که در ذهن پیدا مى‌شوند تطبیق بدهد، دیگر در این‌صورت ما به آن از روی مسامحه کیف گفته‌ایم ولى در واقع کیف نگفته‌ایم.

پس کیف آن چیزی است که قبول قسمت بالفعل نمى‌کند، یعنى نمى‌شود آن را بالفعل قسمت کرد. حالا اینکه قبول قسمت نمى‌کند درست است، من‌باب‌مثال آیا آن چیزی را که شما در ذهن تصوّر مى‌کنید، قابل قسمت است؟ نه، چون مجرّد است. شما می‌گویید که ما زیدی را که در ذهن تصوّر مى‌کنیم، مى‌توانیم قسمت بکنیم! بله، آن قسمتى را که در ذهن انجام می دهید، بعد از این است که زید را تصوّر کرده‌اید، آن زید اوّل قابل قسمت نیست، آن در پرونده رفت و ثبت شد.

بعد شما آمدید و در ذهنتان از سرش تا پایین شمشیر گذاشتید و آن دو قسمت شد. این دو قسمتى که الآن در ذهنتان درست کردید، آن زید اوّل نبوده است بلکه دو نصف زید درست کرده‌اید، نه اینکه آن زید اوّل را دو نصف کرده‌اید! مثل اینکه قبلاً عرض کردیم که مى‌گویند این دایره را که رسم کرده‌اید در ذهن خودتان بزرگ بکنید و مى‌گویید که این دایره بزرگ شد؛ یعنی این دایره الآن این مقدار است و بعد یک دایره بزرگتر را در ذهن خود ترسیم می‌کنید، این دایره بزرگ نمى‌شود بلکه دایره دیگرى کشیده مى‌شود که او از این بزرگتر است، قطر این دایره همین‌قدر است و قطر آن دایره هم همان‌قدر است!

حلّ مشکل با معنی کردن کیف به لا یَقبَلُ القِسمَةَ بِالفِعلِ

بنابراین آنچه را که ذهن تصوّر مى‌کند چون مجرّد است، قابل قسمت نیست! ایشان دراینجا مى‌فرمایند که با این بیان مى‌شود ما کیف را از روی مسامحه یک معنایى بکنیم که اشکال حل بشود؛ مى‌گوییم: لا یَقبَلُ القِسمَةَ بِالفِعلِ، یعنی کیف، قسمت فعلى ندارد و نمى‌شود آن را بالفعل تقسیم کرد! بله، ممکن است که این کیف در خارج بالواسطه قبول قسمت بکند. پس با این لا یَقبَلُ القِسمَةَ بِالفِعلِ، اینکه کیف قبول قسمت بالفعل نمى‌کند، مى‌تواند جواهر و سایر مقولاتى را که جداى از کیف هستند، در وجود ذهنى خودش مندرج در تحت مقولۀ کیف بکند و مشکل اندراج آنها در تحت مقولۀ کیف دیگر در اینجا حل بشود. البتّه مرحوم آخوند مى‌فرمایند که این مطلبى را که در اینجا مى‌گوییم بنابر ممشاى قوم است که ایشان جواهر، اعراض و صور ذهنى را حالّ در ذهن مى‌دانند، امّا بنابر آنچه که ما آن را متولّد و معلول ذهن مى‌نامیم و وجود ذهنى به آن مى‌دهیم، مسئله دیگر تفاوت پیدا مى‌کند.