ماهیت جوهر و عرض در وجود ذهنی

بیان توجیه برای تمثیل جوهر عقلى به مغناطیس

وَ أمّا التَمثیلُ لِلجوهَرِ العَقلیِّ بِالمِغناطیسِ حَیثُ وَقَعَ فی کَلامِهِم فَهوَ إنَّما کانَ بِاعتِبارِ أنَّ ماهیَّتَهُ تَتَّصِفُ بِجَذبِ الحَدیدِ مَعَ قَطعِ النَّظَرِ عَن نَحوِ وُجودِها. فإذا وُجِدَ مُقارِنًا لِکَفِّ الإنسانِ و لَم یَجذِبِ الحَدیدَ أو وُجِدَ مُقارِنًا لِجِسمیَّةِ الحَدیدَ فَجَذَبَهُ لَم یَلزَم أن یُقالَ: إنَّهُ مُختَلِفُ الحَقیقَةِ فی الکَفِّ و فی خارِجِ الکَفِّ مَعَ الحَدیدِ، بَل هوَ فی کُلٍّ مِنهُما بِصَفَةٍ واحِدَةٍ و هوَ أنَّهُ حَجَرٌ مِن شَأنِهِ جَذبُ الحَدیدِ و هذا القَدرُ یَکفی فی المُناسِبَةِ بَینَ المِثالِ و المُمَثَّلُ لَهُ‌؛¹

«و امّا تمثیل جوهر عقلى به مغناطیس که در کلام ایشان آمده است (که گفتند آهن‌ربا خصوصیّات و کیفیّتش را اگر در دست باشد از دست مى‌دهد، ایشان مى‌گویند که این تمثیل بنابر یک توجیه اشکال ندارد،) به اعتبار این است که ماهیّت آن متّصف به جذب آهن می‌شود با قطع نظر از نحوه و کیفیت وجود و شرایط آن، (یعنی مقصود آنها از این تشبیه همین است نه اینکه مقصود این است که اصلاً حقیقت خودش را در خارج و ذهن از دست مى‌دهد. مى‌خواهند بگویند که ماهیّت مغناطیس، متّصف به جذب حدید است با قطع نظر از وجود و شرایط آن؛ در شرط خارج کف و دست با شرط داخل کف و دست فرق مى‌کند ولى حقیقت خود مغناطیس عبارت از جذب حدید است که حتّى در دست هم که هست، آن حقیقت را دارد منتها حاجز و مانع در آنجا هست ولى باز از حقیقت خودش خارج نشده است.)

پس وقتى که مقارن با دست انسان باشد و آهن را جذب نکند یا مقارن با جسمیّت آهن باشد و آن را جذب بکند، این موجب نمى‌شود که گفته شود: حقیقت آهن‌ربا با آهن در کف و خارج کف مختلف است؛ (در کف و دست یک حقیقتى دارد مثلاً سنگ است و در خارج دست، مغناطیس و آهن‌ربا است! نه، در کف و دست هم مغناطیس است.) بلکه مغناطیس در هرکدام از آن دو به یک صفت و یک جور است؛ یعنی سنگی است که شأنش این است که جذب آهن می‌کند و همین مقدار (که دو نحو اثر دارد،) در مناسبت بین مثال و آنچه برایش مثال زده شده است کفایت مى‌کند.»