تبیین حقیقت علم و وجود ذهنی

عدد امری نیست که غیر از خود نفس شیء خارجی [معنایی داشته باشد]، غیر از او عدد دیگر معنا ندارد. این خود عبارت از وجود است. حالا ما می‌گوییم که یک! این یک کجای این است؟ این امور انتزاعی که نفس این را از اعیان خارجی انتزاع می‌کند و روی آن اسم عدد را می‌گذارد یا مانند هیولا. هیولا چیست؟ ادراک هیولا. ادراک مادة المواد و آن مادۀ اصلی که از آن مادۀ اصلی همۀ مواد به‌نحو ثانی و ثالث و اینها مترتب است. آن ماده چیست؟ آیا عناصرِ آن همان هستند که به آن عناصر مندلیف می‌گویند؟! خود آنها چه هستند؟! خود آنها هم عنصر خارجی هستند! ید، گوگرد، سدیم، کلسیم و اینها، همه عنصر هستند و هیولا نیستند. پس معلوم می‌شود که هیولا یک رتبۀ متقدم بر اینهاست. آن چیزی که اینها از آنها گرفته می‌شود که عبارت از جسم است. باز جسم هم خودش انواعی دارد پس باید مدام متقدم [داشته باشد]. بالأخره به یک نقطه‌ای می‌رسیم که اصلاً معلوم نیست که چه هست؛ یعنی یک امری که منشأ اصلی ماده است و ما نمی‌توانیم روی آن دست بگذاریم و بگوییم که این همان است و منشأ است! همانی را که دست بزنیم متشخص می‌شود که ما از آن تعبیر به حلقۀ واسطۀ بین مجرد و بین ماده می‌کردیم. به‌واسطۀ ضعف آن نمی‌شود در اینجا انسان به او برسد. تعقّلش ضعیف است به‌خاطر اتحاد عقل و معقول به حسب حقیقت. این دیگر تمام شد.

أللهم صل علی محمد و آل محمد