تبیین حقیقت علم و وجود ذهنی

تلمیذ: مسئلۀ خلق که شما می‌فرمایید ...

استاد: ارسطو می‌گوید که مَن فقَد حِسّاً فَقَد فَقدَ عِلماً. بله. چه اشکالی دارد؟

تلمیذ: ... شما از حواس به‌دست می‌آورید و این منافاتی با این خلقی که نفس می‌کند ندارد.

استاد: ببینید نفس هم طبق استعداد و امکاناتی که خدا در اختیارش گذاشته خلق می‌کند. نفس که نمی‌تواند جدای از آن امکان و استعداد و تهیّؤیی که برای او هست [کار کند]. نفس که نمی‌تواند حالا که قدرت دارد جبرئیل خلق کند! نه! آن مقداری که می‌تواند خلق کند عبارت از صور است. حالا چطور نفس این صور را خلق می‌کند؟ به‌واسطۀ اجهزه‌ای که وسیله برای این خلق هستند. وسیله هستند! تا وقتی که وسیله در اختیار نفس باشد خلق می‌کند و اگر نباشد خلق نمی‌کند. اگر یک شخص خوابیده باشد آیا در هنگام خواب صورت ظاهریه جعل می‌کند؟! نمی‌تواند جعل کند چون در اینجا بین حس او و نفس فاصله افتاده یا حداقل کم شده است. سمع و بصر و ادراک او مختل شده‌اند و نفس وارد شده است. وقتی که انسان متنبه بشود آن‌وقت این اجهزه را به‌کار می‌گیرد. این به‌کار گرفتن اجهزه یعنی به موازات آن امر خارجی خلق می‌کند.

اگر یک شخصی اصلاً به‌طورکلی گوش نداشته باشد چطور می‌تواند صدا را خلق کند یا چطور می‌تواند بشنود؟! امکان ندارد! یااینکه شخصی که اصلاً کور مادرزاد باشد چطور می‌تواند الوان را احساس کند؟! چطور می‌تواند خصوصیات را احساس کند؟! البته با لمس ممکن است که حالا روی این شیشه دست بگذارد و این دایره بودنش را احساس بکند و بعد خصوصیت این چیزها را احساس بکند البته با لمس خیلی اشکالات برطرف و حل می‌شود و خیلی به مشکل نمی‌خورند! حالا می‌گویند که یک کسی زن گرفته بود و آن زنِ مَن فقَد حِسّاً فَقَد فَقدَ عِلماً.....

تلمیذ: ... مشهوری است ... دیگر استفاده نکنیم.

استاد: البته بله، دیگر نخواستیم وارد این بحث بشویم که افرادی که از نقطه‌نظر تعلقات، احاطۀ بر ماده و قوانین ماده پیدا می‌کنند، دیگر جهات، جنبۀ وساطت خودش را ازدست می‌دهند و این روح از هر جهازی می‌تواند حتی برای افعال مخالف دیگر استفاده کند؛ مثلاً ممکن است از انگشت ببیند و حتی ممکن است بشنود. دیگر وارد بحثش نشویم چون اینجا دیگر خیلی مسائلی هست و حکایاتی در اینجا نقل می‌کنند. نسبت به افراد عادی به این کیفیت هست.