تبیین حقیقت علم و وجود ذهنی

مبنای اشکالات وارده بر وجود ذهنی

روی این جهت اشکالاتی که بر وجود ذهنی بار می‌شود تماماً مبتنی بر این است که نفس محل و معروض برای عروض این صور باشد. آن‌وقت در اینجا اشکال می‌شود که آن آثار خارجی چرا به ذهن منتقل نمی‌شود؟! مگر جوهر آثاری ندارد پس چرا به ذهن منتقل نمی‌شود؟! و همین‌طور چطور این صورت مجرد هستند درحالی‌که نفس در اینجا به‌عنوان هیولای برای این صور مجرده است و نفس خودش هم تجرد دارد و هیولا در مواد و در ماده است درحالی‌که این صور مجرد هستند؟! اینها تمام اشکالاتی است که هست. اما اگر قرار باشد که ما نفس را علت نسبت به صور حسیه إمّا ظاهریة و إمّا باطنیة که تخیلات باشند بدانیم اما نسبت به آن صور عقلانیه نفس را مظهر بدانیم که به‌واسطۀ ارتباط و تقرب با عالم انوار و عالم عقول، آن صور عقلانیه در نفس منطبع می‌شود و نفس مظهر می‌شود [دیگر اشکال وارد نیست].

یک عبارتی از پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم هست که می‌فرمایند:

لیسَ العلمُ فی السّماءِ فیَنزِلَ إلَیکم و لا فی تُخومِ الأرضِ فیَخرُجَ لَکُم، ولکنَّ العلمَ مَجبولٌ فی قُلوبِکم؛ تَأدَّبوا بآدابِ الرّوحانیّینَ یَظهَر لکُم.¹

حضرت خیلی عبارت عجیبی در اینجا می‌فرماید! به قول خواجه که دارد:

یا آن شعری که منسوب به امیرالمومنین علیه‌السّلام است که حضرت می‌فرماید:

که عبارت از همان عالم اسماء و صفات است که انسان در همۀ مراتب اسماء و صفات مظهریت برای آن عالم را دارد.

پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله وسلّم می‌فرماید که علم در آسمان و یااینکه در زمین نیست، شما خودتان را به اخلاق روحانیون و ملکوتیون متخلق بکنید و دربیاورید و بر آنها تشبه پیدا بکنید، شما مثل آنها خواهید بود. این تشبه یعنی اتصال. بنا بر فرمایش مرحوم آخوند همان تقابل با آن عالم عقول موجب مظهریت برای عالم عقل و صور عقلیه خواهد بود.