حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

البته مرحوم سبزواری اشکالی در اینجا دارد که معنا ندارد آنها ماهیت کلی داشته باشند با وجود اینکه ما بگوییم که جنبۀ تشخص در اینها هست و اینها فرد واحد هستند. ماهیات کلیه را در اینجا به معنای سعه گرفتند ولی درعین‌حال ما می‌توانیم یک معنای مشترکی را از مراتب مختلفۀ تشکیکیه در این صور معقولیه انتزاع کنیم که اسمش را همان ماهیت می‌گذاریم و لازم نیست که حتماً ماهیت، جنس و فصل داشته باشد بلکه همان امر مشترک مفهومی که قابل صدق بر کثیرین هست اسمش را ماهیت و کلی می‌گذاریم و لذا اشکالی از این نظر بر مرحوم آخوند وارد نمی‌شود.

و حُصولُ الماهیاتِ و المفهوماتِ العقلیةِ و وقوعُها مَعَ أنحاءِ الوجوداتِ حُصولٌ تَبَعیٌ و وُقوعٌ عکسیٌ وقوع ما یَتراءى مِن الأمثلةِ فی الأشیاءِ الصیقلیةِ الشَبیهةِ بِالوجودِ فی الصَّفاءِ و البساطةِ و عدمِ الاختلافِ مِن غَیرِ أن یُحکم عَلى تلکَ الأشباح بِأنَّها فی ذاتِها جواهرُ أو أعراضٌ فَکما أنَّ ما یَتَخَیَّلُ مِن صورةِ الإنسانِ فی المرآةِ لَیس إنساناً موجوداً بِالحقیقةِ بَل وجودُه شبحٌ لِوجودِ الإنسانِ مُتحققٌ بِتحققِه بِالعَرَضِ.

حصول ماهیات و مفهومات عقلیه و وقوعشان با انحاء وجودات، حصول تبعی و وقوع عکسی است. یعنی به طبع انحاء وجودات، این ماهیات و این مفاهیم کلی عقلی حاصل می‌شود. خب واقعیتش هم همین است. آن نحوۀ از وجود وقتی که حاصل باشد به طبع او [مفهوم هم در خارج هست] من‌باب‌مثال وقتی انسان در خارج باشد می‌گوییم که مفهوم انسانیت هم در خارج هست. اگر یک حیوانی در خارج باشد می‌گوییم که [حیوانیت] هم در خارج هست؛ حیوان غیر از شاة در خارج نداریم هرچه در اینجا هست شاة است یا هرچه هست انسان است؛ فردِ انسان است منتها به‌واسطۀ فرد ما می‌گوییم که انسان هست شاة هست حیوان هست التفات کردید؟! این مفاهیم کلیه را که ما حمل وجود بر آنها می‌کنیم به طبع آن وجودات شخصیه است. این [حصول] وجود، حصولِ تبعی و عکسی است.