حقیقت علم و کیفیت تحقق آن در ذهن

درس سیصد و چهل و هشتم

حقیقت علم و کیفیت و نحوۀ تحقق آن در ذهن

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

فَنقولُ العلمُ لمّا کانَ مرجَعُه إلى نحوٍ مِن الوجودِ و هو المجردُ الحاصلُ لِلجوهرِ الدَّراکِ أو عندَه کَما سَنحققُّ فی موضِعِه و کلُّ وجودٍ جوهری أو عرضی یَصحَبه ماهیةٌ کلیةٌ یُقال لَها عندَ أهلِ الله العینُ الثابتُ و هی عندَنا لا موجودةٌ و لا معدومةٌ فی ذاتِها و لا مُتصفةٌ بِشَی‌ءٍ مِن صفاتِ الوجودِ مِن العلیةِ و المعلولیةِ و التقدمِ‌.¹

مرحوم آخوند در اینجا به‌دنبال [بیان] مطالب قبل است، در واقع می‌شود گفت که مروری به مسائل گذشته است. دوباره به مسئلۀ علم و حقیقت علم و کیفیت آن در ذهن برگشتند که به چه شکل است و نحوۀ تحقق آن در نفس و ذهن به چه کیفیت است؛ آیا این صور اشیاء از خارج در نفس حلول می‌کند یااینکه نفس آن صور اشیاء را خلق می‌کند و ارتباطی با خارج ندارد، همان‌طوری‌که قائلین به شَبَح معتقدند که نفس، شبحی از خارج در وجود خودش خلق می‌کند و ارتباطی با خارج ندارد یعنی همان‌طوری‌که [در] خارج وجودات یا وجود جوهری است و یا عرضی، در نفس وجودی به‌نام جوهر و عرض معنا ندارد بلکه عکس و شبح اوست و همان‌طور که اگر عکس یک شیئی در مرآت قرار بگیرد شما به آن عکس جوهر و یا عرض نمی‌گویید بلکه به آن شبح می‌گویید، آنچه که در نفس قرار می‌گیرد و نفس او را خلق می‌کند شبح ما به خارج است که قائلین به اشباح معتقد به این هستند.

مرحوم آخوند در بیان این مسئله، صرف‌نظر از آن مطالبی که قبلاً راجع به مثُل افلاطونیه و همین‌طور عین ثابت صحبت شد که به‌واسطۀ یک اختلافی در اینجا و مسئله‌ای که در اینجا هست ما فعلاً راجع به این مطلب صحبت نمی‌کنیم چون یک اشکالی در اینجا هست که مرحوم آخوند از ماهیت کلیه‌ای که حاکم بر اشیاء است ـ چه اشیاء جوهری و چه اشیاء عرضی ـ از او تعبیر به عین ثابت می‌کنند یعنی ماهیت جواهر و ماهیت اعراض را که جنبۀ کلی دارند و اطلاق بر انواع و اصناف آن ماهیت می‌شوند [از آن] تعبیر به عین ثابت می‌کند.