تأثیر تجرد نفس بر ادراک حقایق عقلی

درس سیصد و چهل و نهم

تأثیر پذیر بودن نفس انسانی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

فالأولُ کما فی الأمورِ الضعیفةِ کالزمانِ و العددِ و الهیولى و نظائرها فلا مَحالَةَ یکونُ تَعقُّلُها ضعیفاً لاتحادِ العقلِ و المعقولِ بِحسبِ الحقیقةِ و الثانی کَما فی الأشیاءِ التی تکونُ رفیعَ السَمک و بعیدَ الدَّرک فَلا یَحتمِلُها النَّفس لِغایةِ قوَّتِها وَ ضعفِ النَّفس.¹

تأثیر تلطیف و تجرید و تجرد نفس بر ادراک معانی کلیه و ادراک امور عقلیه

به‌دنبالۀ مسئله و کیفیت ادراک نفس، مرحوم آخوند در اینجا به دو نکته اشاره می‌کنند؛ یکی به مسئلۀ مدرک و کیفیت ادراک مدرک ـ البته در اینجا درک هست که ظاهراً درک نداریم و ادراک داریم، دَرَک و دَرکاً نیست. حالا خود رفقا مراجعه کنند ـ و قوت و ضعف مدرک در ادراک حقایق اشیاء برمی‌گردد و این برحسب اختلاف اشخاص مختلف است و به هر مقدار که انسان از نقطه‌نظر تجرد نفسی به مرتبۀ عالی‌تر و راقی‌تر از تجرد برسد، ادراک معانی کلیه و ادراک امور عقلیه برای او میسرتر است تا آن افرادی که از نقطه‌نظر تجرد نفسی به آن مرتبه نمی‌رسند! بناءًعلیٰ‌هذا هرچه انسان از نظر ریاضت و مراقبات شرعیه و دستوراتی که برای تلطیف و تجرید و تجرد نفس گفته شده است بیشتر اهتمام داشته باشد و عمل کند، نفس خود را از مرتبۀ آن عقالت تعلق به ماده و دنیا بیشتر بیرون می‌آورد! مطالعات در این زمینه خیلی تأثیر زیادی دارد و کیفیت ارتباط انسان با افراد در این قضیه نقش خیلی به سزایی دارد!

تأثیر ارتباط انسان با افراد دنیوی

ارتباط انسان با افراد دنیوی موجب تعلق بیشتر انسان به عالم دنیا می‌شود کأنّ انسان احساس می‌کند که روی نفس حجاب افتاده شده است! تصورات انسان و قیاساتی که انسان دارد، معلول برای کیفیت تجرد نفس است و به هر مقدار که نفس تجرد بیشتری پیدا کند جنبۀ وحدت بر قوای عاقلۀ انسان بیشتر غلبه دارد و مسئلۀ نوع‌دوستی و اتحاد و وحدت بر قوای عاقلۀ انسان غلبه دارد و اسماء و صفات الهی ظهور و تجلّی بیشتری بر نفس دارد! و به هر مقدار که تعلق انسان به دنیا و امور دنیوی، نه منظور مال باشد بلکه به هر چیزی که نفس را درگیر نشئۀ اولیٰ کند و از نشئۀ آخرت باز بدارد همان‌طوری‌که اشارۀ مرحوم آخوند در اینجا به آیۀ شریفۀ ﴿وَلَقَدۡ عَلِمۡتُمُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأُولَىٰ فَلَوۡلَا تَذَكَّرُونَ﴾² است، نفس از ادراک معانی کلیه غفلت می‌کند و نمی‌تواند آن حقایق را ادراک کند و آنچه که مورد تفکر اولیاء الهی است بر انسان مخفی می‌ماند.