تبیین کیفیت حمل و اندراج مفاهیم در مقولات

وقتی که مشخص شد، بدان تمام طبایع نوعیۀ کلیه اگر در خارج وجود پیدا کند و با تشخصات خارجیه تشخص و تعین پیدا کند و در خارج فرد بشود، آثار ذاتیات این طبایع نوعیه بر این وجود و تشخصات خارجیه مترتب می‌شود. ما به انسان می‌گوییم: جوهرٌ نامٍ حساسٌ مُتحرکٌ بِالارادةِ ناطِق. اگر این طبیعت کلی انسان بخواهد در خارج تشخص پیدا بکند در ضمن جناب آقای ... هست که ایشان الآن موجودٌ واحدٌ حساسٌ است. حساس چیست؟ این است که اگر یک سیخ به او بزنی بالا می‌پرد! اینکه بالا می‌پرد معنای حساسیت است. مُتحرِّکٌ حرکت می‌کند؛ بِالإرادة، به اراده هم حرکت می‌کند این‌طور نیست که به غیر اراده باشد. مُتحرکٌ بِالارادةِ، ناطِق قوۀ نطق و تمیز بین حق و باطل خداوند بحمدالله در ایشان قرار داده است. این فردِ برای انسان می‌شود. آثار آن حقایق و آن جهاتی که برای جوهر هست باید در این وجود موجود باشد وقتی که موجود شد، این مصداق می‌شود.

لِکِونِ شرطِ تَرتُّبِ الآثار هوَ الوجودُ العینی.

چون شرط ترتب آثار عبارت از وجود عینی است و این‌هم در خارج وجود پیدا کرد. پس آثار هم بر آن مترتب است. این برای خارج است.

و إذا وُجدَت فی الذِّهنِ مِن حَیثُ طَبیعتِها و تَشخَّصت بِالتشخصاتِ الظِّلیة یَکونُ تِلکَ الطَّبائعُ حاملةً لِمفهوماتِ الذاتیاتِ مِن غَیرِ أن یَترتَّب عَلیها آثارها.

اگر این طبایع نوعیه در ذهن پیدا بشود و ما تصور کنیم، کاری به خارج نداریم؛ ما یک انسان را در ذهن از حیث طبیعتش تصور می‌کنیم و در ذهن می‌آوریم و به تشخصات ظلّیه تشخص پیدا بکند یعنی ذهن به آن تشخص می‌دهد و انسان در ذهن این انسان را تصور می‌کند، این طبایع کلیه مفهومات ذاتیات این موضوع را حمل می‌کند.

آن انسانی را که در ذهن تصور می‌کنید آن مفاهیم ذاتیه برای انسان را دارد. وقتی که شما انسان را تصور می‌کنید انسانی را تصور می‌کنید که صحبت می‌کند، انسانی را تصور می‌کنید که دو متر قد دارد، انسانی را تصور می‌کنید که قوۀ درّاکه دارد و انسانی را تصور می‌کنید که متحرکِ حساسِ بالاراده است منتها نه‌اینکه در مغزتان راه می‌رود. نه، در مغز راه نمی‌رود بلکه تصور می‌کنید! یعنی آن مفاهیم و ذاتیات را همراه با آن صورت ذهنی می‌آورید نه‌اینکه انسانی را تصور کنید که آن انسان نه کمّ، نه کیف، نه لون، نه وضع، نه نطق و نه ماهیت دارد، هیچی ندارد! پس این شیر بی‌یال و سر و اشکم است و هیچی ندارد! پس ماهیات کلیه را هم که در ذهن خودمان تصور می‌کنیم آن ماهیت کلیه باید مفاهیم ذاتیات ماهیت این طبیعات کلیه را همراه خودش داشته باشد، منتها آثار خارجی را ندارد.