ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

اگر ایراد بشود که آنچه را که شما از آثار ذاتیات شمردید ـ که ایشان شمردند و گفتند که باید آثار آن در خارج باشد، تحیّز داشته باشد، مکان داشته باشد، آثار فعلی و انفعالی بتواند از او به‌وجود بیاید ـ که این آثار از انواع در ذهن منفک است. آن آثار خارجی در ذهن نیست [بلکه] خود ذاتیات است نه‌اینکه آثار ذاتیات است. وقتی شما می‌گویید: کم ـ که عبارت از خط و سطح است ـ آن است که دارای انقسام و اجزاء و ثابت است و این تعریف را برای سطح یا خط می‌آورید، خب انقسام، انقسام خارجی است! این الآن در خارج تقسیم می‌شود. این آثاری است که در خارج انجام می‌شود. شما می‌توانید از اینجا تقسیم کنید یا از اینجا تقسیم کنید؛ از هر جزئی می‌توانید تقسیم کنید. اما آنچه که در ذهن است را نمی‌توانید تقسیم کنید بلکه می‌توانید صورت دیگری را مانند آن تقسیم بسازید. مثل اینکه شما یک دایره‌ای در اینجا می‌کشید. این دایره الآن در این حد در این شعاع وجود دارد. بعد می‌گویید که حالا این دایره را بزرگ کن. می‌گوییم که پس ده سانت دیگر جلو می‌رویم و یک دایره می‌کشیم. ما این دایره را بزرگ نکردیم بلکه دایرۀ دیگری کشیدیم. این دایره بزرگ نشده، این دایره همین مقدار است. قطرش سی سانت است. دایرۀ دیگری که می‌کشیم چون ده سانت اضافه می‌شود قطرش پنجاه سانت می‌شود چون ده سانت بالا و ده سانت هم پایین [می‌آییم] دیگر. ما این دایره را بزرگ نکردیم. دایرۀ بزرگ دیگری را کشیدیم.

حالا صحبت ما در این است اگر کسی ایراد کند ـ یکی از رفقا مثل اینکه این اشکال را کرده بود ـ که ما یک صفحه‌ای را در ذهن می‌آوریم بعد آن صفحه را قسمت می‌کنیم. می‌توانیم قسمت بکنیم یا نه؟ می‌گوییم که آن صفحه‌ای که در ذهن آوردید به سه قسمت تقسیم کن. می‌گوید که تقسیم کردم، یکی را اینجای ذهنم گذاشتم، یکی را وسط و یکی هم کنار [گذاشتم]. الآن شما آن صفحۀ ذهنی را تقسیم کردید یا صفحۀ دیگری خلق کردید؟!