ماهیت وجود ذهنی و کیفیت تحقق آن در نفس

از یک طرف می‌گویید که کم است و از یک طرف می‌گویید که قبول انقسام نمی‌کند. چون قبول انقسام باید در خارج باشد. آنچه که در ذهن هست انقسام نشد، سه‌تا تصویر درست شده است. پس چرا اسمش را کم می‌گذارید؟چون آنچه که در ذهن هست یک معنای عقلی و مجرد و بسیط است و نمی‌شود [قبول] قسمت بکند. آنچه که قبول قسمت می‌کند ماده است ولی این مجرد است و مجرد که قسمت نمی‌شود!

وَ إذا کانَ مُنقسماً بِالذاتِ فَلا یَکونُ کَیفاً.¹

اگر منقسم به ذات باشد پس نباید کیف باشد و اگر منقسم نشود پس کم نیست. اگر منقسم بشود کیف نیست. این را چطور باید جمع کرد؟!

قلتُ بَل هو بِاعتبارِ اخذ مفهومِ الکمِّ فیه و أدلةَ الوجودِ الذهنی بعدَ تمامِها ـ لا یَستَدعی إلاّ حُصولَ نَفسِ ماهیاتِ الأشیاءِ فی الذّهنِ لا أفرادَها و أنحاءَ وجوداتِها ـ و قَد أقَمنا نحنُ البرهانَ عَلى امتناعِ انتقالِ أنحاءِ الوجوداتِ و التشخصاتِ مِن موطِنٍ إلى موطنٍ و ناهیکَ مِن ذلک تعریفُ العلمِ بِالصورةِ الحاصلةِ عَن الشی‌ءِ.

اینکه ما می‌گوییم که آنچه که در ذهن هست کم است از این نظر و به اعتبار این است که ـ این به الحاصل برمی‌گردد ـ مفهوم کم را شما در آن اخذ می‌کنید. وقتی که یک سطحی را در ذهن آوردید [مثلاً] من یک‌دفعه به شما می‌گویم که آقا همه به این نگاه کنید و همه نگاه می‌کنند، بعد می‌گویم که این چیست؟ همه می‌گویند: کم متّصلٌ .... همه یک حرف می‌زنند! چرا همه یک حرف می‌زنند؟ چون همه یک مفهوم را تصور کردند. چون آنچه که در ذهن حاصل می‌شود، همان مفهوم کم است و شما در اینجا مفهوم کم را اخذ می‌کنید و می‌گویید که کم است. دیگر چیست؟ می‌گویید که کیف است. به چه اعتبار کیف است؟ می‌گویید که رنگش أزرق است، رنگش آبی است. پس در اینجا مفهوم کیف را آوردید.

ادلۀ وجود ذهنی بعد از اینکه تمام باشد و کامل باشد و اثبات یک حقیقتی را در ذهن بکند، آن نهایت چیزی که ادلۀ وجود ذهنی برای ما به ارمغان می‌آورد عبارت از حصول ماهیات در ذهن است. ماهیات یا به عبارت دیگر مفاهیم و معانی در ذهن می‌آیند؛ ماهیت شجر، ماهیت انسان، ماهیت غنم، ماهیت اعراض. این ماهیات و مفاهیم در ذهن می‌آید، نه افراد! افراد اینها را در ذهن نمی‌آورد. وقتی شما یک بقر را تصور می‌کنید مغزتان باد نمی‌کند که افراد اینها را بردارد و در ذهن بیاورد! بلکه آن مفهوم را در ذهن می‌آورد. انحاء و اقسام وجوداتش را هم نمی‌آورد.