تبیین کیفیت ادراک و وجود ذهنی

این که الآن این آب هست و من میل به آب پیدا می‌کنم به‌واسطۀ این است که بین من و حقیقت این آب ارتباط برقرار شد و خود این آب ماده است و هیچ ارتباطی به من ندارد. این الآن برای خودش آب است. در لیوان و شیشه هست و برای خودش آب است، به من چه ارتباطی دارد؟! من هم برای خودم اینجا نشسته‌ام، چه ارتباطی با او دارم؟! اینکه الآن من او را می‌بینم و به‌سمت او می‌روم چه عملی در خارج و در عالم انجام گرفته است؟ اینکه الآن در اینجاست و برای خودش هست، به من چه ارتباط دارد؟! من هم در اینجا ماده هستم و این علم من نسبت به این آب اطلاع من نسبت به مثال اعظم است یعنی من دائماً در حال بیداری و در حال خواب، بدنم دارد روی زمین راه می‌رود. مثال من که مثال اصغر هست، این مثال اصغر من ـ بنا بر تعبیر مرحوم آخوند ـ با آن مثال اعظم در ارتباط است منتها خود ما نمی‌فهمیم و خیال می‌کنیم که ما هم چشممان بر این ماده می‌افتد ولی دیگر خبر نداریم چه فعل و انفعالاتی دارد اینجا انجام می‌گیرد که این علم پیدا می‌شود. ابر و باد را نگاه می‌کنیم و می‌بینیم که یک گندمی از زمین درمی‌آید و گندم را می‌گیرند و آرد و نان می‌کنند و می‌گویند: «بفرما» اما اینکه این از کجا پیدا و چطور شد ...

چه مسائلی در عالم انجام گرفت و ملائکه چه کارها کرده‌اند و چه قضایائی دست‌به‌دست گشته است تا این گندم به‌وجود آمده و رفته و الآن منزل شما آمدند ...، و این نان را در اختیار شما قرار می‌دهند و می‌گویند که میل کنید، ما از اینها خبر نداریم و فقط می‌بینیم که آن نانوا نان را آورده درِ خانه داده است. اینکه ما الآن نسبت به اشیاء اطراف خود اطلاع پیدا می‌کنیم، فقط می‌بینیم که اشیاء اطرافمان هستند اما چه مسائلی اینجا انجام گرفته که الآن ارتباط بین ما و خارج از ما به‌وجود آمده را دیگر نمی‌دانیم.