نظریه شیخ اشراق در کیفیت ابصار و ادراک

درس سیصد و پنجاه و نهم

بیان شیخ اشراق در خصوص کیفیت ابصار (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

و خلاصةُ ما ذَکرَه الشیخُ المتأله شهابُ الدین السهروردی فی حکمةِ الإشراقِ لإثباتِ هذا المَطلبِ أنّ الإبصارَ لیسَ بِانطباعِ صورةِ المَرئی فی العینِ‌ عَلیٰ ما هو رأیُ المعلمِ الأول و لا بِخروجِ الشُّعاع مِنَ العینِ إلى المَرئی کما هو مذهبُ الریاضیین فَلیسَ الإبصارُ إلا بِمقابلةِ المُستَنیر.¹

مرحوم آخوند در اینجا می‌خواهند مطلب شیخ اشراق را دربارۀ عالم مثال و یا به تعبیر دیگر مثال اعظم بیان کنند و عقیدۀ شیخ اشراق را راجع به کیفیت ابصار بیان کنند. البته این مسئله فقط اختصاص به ابصار ندارد همان‌طوری‌که صحبت شد مربوط به همۀ صورت‌های ذهنی است منتها ابصار به‌عنوان جنبۀ شاخص و بسیار واضح و روشنِ قضیه درنظر گرفته شده است که چطور یک صورت عظیمی می‌تواند در یک دایرۀ صغیر انطباق پیدا کند. دلیلی که مرحوم شیخ اشراق بر این مسئله می‌آورند همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد شیخ اشراق قائل بر این بود که مسئلۀ وجود ذهنی و صوری که نفس آن صور را در انطباق با خارج ادراک می‌کنند، نه وعائش در عین هست و نه وعاء و ظرف او در دماغ و نقطه‌ای از نقاط دماغیه هست بلکه وعاء او عبارت از عالم مثال اعظم است و نفس در مقابلۀ با مثال اعظم ادراک این مطلب را می‌کند.

بیانی را که مرحوم آخوند در اینجا مطرح می‌کنند یک‌قدری با آنچه که در حکمت الإشراق هست تفاوت دارد البته اگر کسی حکمت الإشراق را ببیند، بهتر و بیشتر به منظور شیخ شهاب وارد می‌شود، ایشان خیلی فشرده بیان کرده‌اند. در حکمت الإشراق تقریباً دو سه صفحه راجع به این قضیه صحبت می‌کنند و خیلی قشنگ هم صحبت می‌کنند گرچه یک مواضعی از نظر هست که حالا إن‌شاء‌الله این جلسه یا جلسۀ بعد عرض می‌شود.

بیان شیخ اشراق در خصوص کیفیت ابصار