نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

تصور مرحوم آخوند بر این است که چون نفس این تخیلات را می‌زاید پس ارتباطی با عالم مثال ندارد. چرا ندارد؟! همان‌طوری‌که آن اشیاء در عالم مثال موجود است، تصورات نفس و آنچه را که نفس آنها را به‌وجود می‌آورد هم در عالم مثال هست، چه تفاوتی می‌کند؟! اگر ایشان می‌خواهند بفرمایند که چطور ممکن است که خداوند افعال غیر لغو به‌وجود آورد؟ خب این قضیه نسبت به اصل خود کل این مسائل و حوادثی که در عالم طبیعت پیدا می‌شود هم به‌وجود می‌آید. تمام آنچه که در این عالم هست یا جنبۀ حسن دارد یا جنبۀ قبح دارد، اما برگشت آن جنبۀ قبحش به‌واسطۀ ادلۀ وجود و اینکه وجود خیر است، به حسن است و فقط انتساب به فاعل است که آن را قبیح می‌کند! یک عمل واحد با یک نیّت قبیح می‌شود و همین عمل واحد با یک نیّت دیگر حسن می‌شود. جنبۀ انتساب به فاعل است که آن را قبیح یا حسن می‌کند اما نه صرف عمل خارج. همین‌طور آنچه را که نفس خلق می‌کند، خلق نفس دلیل بر وجود این در عالم مثال نخواهد بود! بنابراین در اینجا حق با مرحوم شیخ اشراق است و انصافاً ایشان در اینجا مطلب عرشی و بسیار مطلب قابل توجهی را فرموده‌اند.

إعلَم أنا مِمن یؤمنُ بِوجودِ العالمِ المقداری الغَیرِ المادّی کَما ذَهبَ إلیهِ أساطینُ الحِکمةِ و أئمةُ الکشفِ حَسبُما حَرَّرَه و قَرَّرَه صاحبُ الإشراقِ أتمَّ تَحریرٍ و تَقریرٍ إلاّ أنّا نُخالِفُ مَعهُ فی شَیئین‌ أحدُهما أنَّ الصورَ المُتخَیِّلةَ عِندَنا موجودةٌ کَما أومَأنا إلیه.¹

[بدان] من از جملۀ کسانی هستم که به وجود عالم مقداری و غیرمادی معتقد است و آن عالم مقدار غیرمادی همان عالم مثال و عالم برزخ است که از او به مثال اعظم تعبیر می‌شود همان‌طوری‌که بزرگان حکمت و بزرگان کشف و شهود قائل به این مطلب هستند. مرحوم شیخ شهاب مطلب را فرمودند. ما در دو مطلب با ایشان اختلاف‌نظر داریم؛ صور متخیله پیش ما موجود است و ما این صور متخلیه را موجود می‌کنیم و به‌وجود می‌آوریم.