نقد و بررسی نظریه شیخ اشراق درباره عالم مثال

تمام این مسائل همه عبارت از فعل الهی است! آن شمر وقتی سر امام حسین علیه‌السّلام را می‌برد، مگر خود این نفس بریدن بد است؟! خب چه اشکال دارد؟! واقعاً آدم فکر کند که اگر قرار است که انسان بمیرد حالا چه با سکته بمیرد، چه با تصادف بمیرد، چه موشک در کله‌اش بخورد و چه آجر بخورد، همه فوت است. از آن‌طرف برای سیدالشهداء علیه‌السّلام هم ارتقاء روح و مسائل شفاعت کبری و رسیدن به آن مقاماتی است که «إنّ لکَ فی الجنةِ درجاتٍ لا تنالُها إلاّ بِالشَّهادة»¹ این مرتبه‌ای که مرتبۀ شفاعت کبری است به‌واسطۀ این مسئله پیدا می‌شود.

بنابراین آیا نفس بریدن سر و کشتن و تیر زدن به قلب و اینها قبیح است؟! نه، قبیح نیست. چطور اگر میکروب و ویروس در بدن انسان برود و انسان را از پا دربیاورد قبیح نیست اما همین‌که یک تیر زده می‌شود یا فلان، قبیح می‌شود؟! خب هردو که یکی است تازه اینکه راحت‌تر می‌میرد تااینکه یک مرض باشد و تبدیل به یک سرطانی بشود و بیچاره چهار ماه در بستر بیفتد و فلان و او را بلند کنند و چه‌کار کنند و قیافۀ عجیب‌وغریب پیدا کند و فلان کند و او را شیمی‌درمانی کنند و هزارتا بدبختی و بیچارگی پیدا بشود! خب اینکه مسئله زودتر تمام می‌شود! مسئله در انتساب این قضیه به فاعل است! اینکه الآن دارد این عمل جنایت‌کارانه را انجام می‌دهد، از روی بغض و عناد انجام می‌دهد و این مسئله جنبۀ قبح است اما نفس آن عمل و نفس آن صورت نه، عملی است مثل عمل خارج و تفاوتی ندارد.

در قضیۀ حر، حر یک آدم بود و آن موقعی که جلوی امام حسین علیه‌السّلام را سد کرد، آن حالتش حالت قبیح بود. همین حر در روز عاشورا توبه کرد و فکر خودش را تصحیح کرد. آن یک جنبۀ عناد بود و یک مطلب است. این قبح و حسن در انتساب به فاعل شکل می‌گیرد، نه در نفس تخیل و تخیلات!