پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

بنا بر قول به وجود ذهنی لازم است وقتی که حرارت را تصور می‌کند سر انسان داغ بشود و وقتی که تصور برودت و سرما می‌کند، مغز انسان منجمد بشود، وقتی تصور یک امر معوج، مستقیم، کج، کروی، مثلث، مربع می‌کنید، تصور کافر می‌کنید کافر بشوید، [تصور مؤمن بکنید] مؤمن بشوید، متحیز بشوید و... حارّ آن است که در آن حرارت پیدا بشود و بارد آن است که در آن برودت و سرما پیدا بشود و همین‌طور سایر مشتقات که در آن بالا ذکر شد.

فَیَلزَم اتِّصافُ النَّفسِ بِصفاتِ ... بنابراین طبق این برهان نفس ما باید به صفات اجسام و اموری که با همدیگر تضاد دارند متصف بشود. وقتی انسان تصور برودت را می‌کند، برودت و وقتی که حرارت را تصور می‌کند حرارت [پیدا می‌کند]! درحالی‌که این دوتا با همدیگر متضاد هستند و بطلانش هم ضروری است چون نفس متصف به اینها نمی‌شود و اگر بخواهد متصف بشود طبعاً یک آش شله‌قلمکاری در اینجا پیدا می‌شود، [نظیر] حرارت، برودت، کرویّت، شیء عظیم، شیء صغیر و سایر مسائل. البته ایشان قبلاً نظیرش را هم گفتند که چطور ممکن است یک امر عظیم منطبق بر یک امر صغیر باشد و دیگر نیاز به اشکال چهارم نبود منتها خب حالا این را به‌عنوان یک امر مستقل ذکر کردند که آن آثار خارجی ذهن را متصف به خودش کند.

بَیانُ اللزوم: أنّه یَلزَم عَلی تَقدیرِ المَذکور. أنّا اذا تَصوَّرنا الأشیاء، یَحصُلُ فی أذهانِنا حَقایقُ تلکَ أشیاء و تَحلُّ فیها و الحلولُ هو الاختصاصُ النّاعت.

ملازمۀ بین قضیه بر تقدیر مذکور است؛ وقتی که ما اشیاء را تصور بکنیم حقایق این اشیاء در ذهن می‌آید و در ذهن حلول می‌کند. حلول عبارت از خصوصیت و مقید شدن آن ناعت و چیزی که اتصاف پیدا می‌کند که همان ذهن است. آن به یک چیزی اختصاص پیدا می‌کند و مخصوص و مقید می‌شود.

فَیجِبُ أن تکونَ حقایقُ تلکَ المعلومات أوصافاً و نعوتاً للِذهنِ و الجوابُ عنه بِوجوُهٍ، الأوّل: و هو مِن جملةِ العرشیات إنّ صورَ هذه الأشیاء عندَ تصوّرِ النّفس إیّاها فی صُقعٍ مِن ملکوتِ النفسِ مِن غیرِ حلولٍ فیها.