پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

فَکذلکَ عندَ إشراقِهِ علَى القوةِ المُتخیِّلةِ یُدرِکُ بِعلمٍ حضوری إشراقی الصورةَ المتخیلةَ الخارجیةَ المُبایِنةَ لِلنفس مِن غیرِ حلولِ الصورِ فیها و اتصافِ النفس بِها.

همین‌طور وقتی که نفس نسبت به قوۀ متخیله اشراف پیدا کند یعنی قوای متخیله را به‌دست بگیرد، می‌تواند صور متخیله را مانند صور کلیات، صور عقلیات، صور امور کلیه، برودت کلی، انسان کلی، غنم کلی، شجر کلی و تمام صوری که جنبۀ عقلانی و جنبۀ سعی دارند ایجاد کند؛ صورت محبت، صورت غضب، صورت شهوت، صورت تفکر و معانی که در ذهن می‌آید یا قیاساتی که این قیاسات به‌واسطۀ قوای متخیله برای انسان حاصل می‌شود و حتی واهمه! وقتی که نفس قوه را به‌کار می‌گیرد، تمام اینها را از متخیله شروع به صورت ساختن می‌کند و صورت می‌سازد.

یُدرِکُ بِعلمٍ حضوری... به‌واسطۀ یک علم حضوری نه حصولی! یعنی خود نفس این علم را ایجاد می‌کند. این نفس از جای دیگر نمی‌آید، این علم از جای دیگر نمی‌آید بلکه صورت متخیلۀ خارجیه‌ای که مباین با نفس است می‌باشد. خب نفس یک حقیقتی است و این صورت او حقیقت دیگری است. من‌باب‌مثال برودت یا صورت غنم که اصلاً مباین با نفس است بدون اینکه صورتی در این نفس حلول کند و نفس به آن متصف باشد.

بَل کَما یَرى‌ یَحِسُّ صورَ الأشیاءِ الخارجیةِ بِالباصرةِ و غیرِها کذا یَنظُرُ إلى صورِها الباطنیةِ و یُشاهِدُها بِحواسِها الباطنیةِ مِن غیرِ حلولِها فی ذاتِ النفسِ و الوجدانِ لا یَحکم بِالتفرقةِ بینَ المشاهدةِ فی الیقظةِ و المُشاهَدةِ فی النوم.¹

در اینجا می‌خواهند مطلب خودشان را بیان کنند. می‌فرمایند: همان‌طوری‌که نفس ادراک می‌کند؛ صور خارجیه را به‌واسطۀ [قوۀ] باصره و غیر باصره ـ [مثل] سامعه ـ می‌بیند و احساس می‌کند، همین‌طور به صور باطنیه نظر می‌کند، اینها را به حواس باطنیه مشاهده می‌کند که [عبارت‌اند از] متخیله و واهمه، قوۀ عاقله، ملکات و صفات که نفس تمام اینها را به استخدام می‌گیرد. وقتی که ما داریم یک صورتِ امرِ مستحب مانند انفاق را در ذهن می‌آوریم؛ آن ملکاتی که در نفس وجود دارد؛ در تسخیر نفس ناطقه قرار گرفته و آن ملکات دارد به مرتبۀ بروز و ظهور می‌رسد و چه خوب است که انسان همیشه این نوع ملکات را مدام در اختیار بگیرد؛ نه ملکات و صفاتی را که صفات رذیله هستند بخواهد جلوه بدهد. بعضی‌ها این‌طور هستند، دیده‌اید؟! مثلاً نسبت به مطالبی که واقع می‌شود همیشه سوءظن دارند که یک قضیه‌ای انجام می‌شود.