پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

بعد ایشان وجه دومی را که نسبت به این قضیه هست می‌فرمایند و جوابی که نسبت به این قضیه دادند ـ البته من به‌طور مختصر مطلب را عرض کردم، به‌جهت اینکه مطلب قابل بحث نیست. ولی یک نکته‌ای در اینجا هست که آن نکته را خدمتتان عرض می‌کنم‌ ـ همان مطلبی است که در بحث حمل اوّلی و حمل شایع مطرح کردیم. در آنجا صحبت شد که مفهوم با مصداق متفاوت است، چه در خارج و چه در ذهن! ممکن است انسان یک صورتی را در ذهن تصویر کند اما این به این معنا نیست که او فرد برای مفهوم خواهد شد!

مرحوم آخوند می‌فرمایند: شما که معنای کفر را در ذهن می‌آورید به این معنا نیست که در آن لحظه کافر و متصف به کفر می‌شوید، ادراک مفهوم و معنای کفر با فرد کفر دوتاست. یااینکه وقتی شما عدم را در ذهن می‌آورید به این معنا نیست که در آن موقع شما معدوم می‌شوید. آنچه که در ذهن می‌آید مفهوم عدم است اما همین مفهوم عدم، در ذهن وجود پیدا می‌کند و آن وجود، فردی از این عدم نیست و اگر بشود برای فرد عدم هم فردی تصور کرد، در عالم اعتبار است نه در وجود ذهنی، ذهن فقط مفهوم و معنای عدم را تصور می‌کند.

بنابراین برودت یا حرارتی را که انسان تصور می‌کند و امثال‌ذلک، مفهوم برودت را تصور می‌کند نه‌اینکه خود برودت در ذهن جا پیدا کند. اگر انسان حقیقت و معنایی را که از برودت احساس ‌می‌کند را در ذهن بیاورد، دلیل نمی‌شود که فردی از برودت هم در ذهن بیاید! چه موقع فردی از برودت احساس می‌شود؟ وقتی که انسان با یک شیء بارد تماس پیدا کند. آن احساس، فردی از برودت است اما تصور معنای برودت غیر از این است و این‌هم جواب دومی که نسبت به این مسئله داده شد.

ترتب آثار بر وجود خارجی