پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

اثرگذاری تخیلات و تصورات و افکار!

تمام زندگی ما در تصورات!

تمام این تخیلات و تمام این افکار و تمام این خصوصیات [تأثیر دارند]. چرا حضرت عیسی علی نبیّنا و آله و علیه‌السّلام به حواریون می‌فرماید: موسی در شریعت خود مردم را از زنا نهی کرد اما من شما را نهی می‌کنم که تخیل زنا هم نکنید؟! زیرا گرچه تخیل زنا با خود زنا فرق می‌کند اما مانند آتشی می‌ماند که دود او از پشت دیوار به این‌طرف سرایت می‌کند و افرادی که در این‌طرف دیوار هستند را آزرده کرده و دستخوش این ابتلاء قرار می‌دهد و این یک واقعیتی است.¹ امکان ندارد انسان تصور گناه را بکند و در او اثر نکند! انسان انجام کار ثوابی را تصور کند گرچه نتواند انجام بدهد، امکان ندارد در او اثر نکند! اصلاً تمام زندگی ما در تصورات است و تصورات و تخیلات ما تمام فراز و نشیب‌های ما را تشکیل می‌دهند. پس إن‌شاءالله به این نکته که می‌فرمایند که آن آثار برای وجود تأصلی است اما آن وجودات دیگر، این آثار را ندارند خواهیم رسید که تأصل مربوط به وجود ذهنی است و بسیار قوی‌تر از وجود خارجی است، بلکه وجود خارجی درقبال وجود ذهنی چیزی به‌حساب نمی‌آید.

رابطۀ مستقیم قوّت جنبۀ تجردی با شدت لذات مثالی و ملکوتی

بله! وجود خارجی چشم‌پرکن‌تر است و بیشتر به احساسات و با خصوصیات و ظواهر ما مربوط می‌شود اما حصّۀ وجود که عبارت از تجرد است، هر مقدار که آن بیشتر باشد حصّۀ از وجود هم بیشتر است! لذا مرحوم بوعلی می‌فرماید: به هر مقدار که جنبۀ تجردی لذات روحی قوی‌تر باشد شدت لذت در آنها بیشتر است!² گرچه مانند لذت مثالی در این عالم موجود باشد ولی آن لذت مثالی قوی‌تر است! چرا؟ چون خصوصیات ماده را ندارد. همین‌طور آن لذات ملکوتی چون جنبۀ تجردی ملکوتی قوی‌تر نسبت به جنبۀ مثالی است بنابراین لذات او نیز بیشتر است. اینجاست که در شرح احوال بزرگان ایشان می‌فرمایند: گاهی از اوقات حالات لذتی برای انسان پیدا می‌شود که اگر تمام دنیا را به انسان بدهند، انسان حاضر نیست یک لحظه آن را رها کند!