پاسخ به اشکال لزوم اتصاف نفس به صور ذهنی

نمونه‌ای از لذات غیر مادی در روایت

در روایت هم نسبت به حضرت ابراهیم علیه‌السّلام داریم، می‌فرماید که یک روز در بیابان حرکت می‌کرد و یک‌مرتبه صدایی شنید که می‌گفت: «سبّوحٌ قدوس ربُّ الملائکةِ و الرّوح». گفت: ای گویندۀ صدا کیستی؟ که اگر یک مرتبۀ دیگر بگویی، ثلث از دارایی‌ام را به تو می‌دهم. او دوباره گفت: «سبّوحٌ قدوس ربُّ الملائکةِ و الرّوح». گفت: ثلث دیگر را می‌دهم. بعد دفعۀ سوم هم حضرت ابراهیم علیه‌السّلام فرمود: همۀ دارایی‌ام برای تو باشد اگر یک بار دیگر این صدا را بشنوم.¹ اینکه می‌گوید: من همه را می‌دهم چه احساسی برای او پیدا شده است؟ واقعاً آدم باید فکر کند دیگر! حضرت ابراهیم گیج که نبود، می‌فهمید و عاقل بود! چه احساسی برای او پیدا شده است که می‌گوید: یک بار دیگر بگو؟! این صدا چه تغییر و تجرد جوهری در نفسش به‌وجود می‌آورد که حاضر است کلّ هستی را فدای شنیدن آن صدا کند؟! اینها لذات مادی نیست‌ ها! ما فقط لذات را در ماده می‌دانیم مانند خوردن و خوابیدن و این مسائل و فلان و این حرف‌ها اما از آن جنبه غافل هستیم که آنها مسائلی است که اصلاً هیچ‌گونه ارتباطی بین این و بین آن وجود ندارد، این مسئلۀ اول است.

مطلب اوّلی که در کلام مرحوم آخوند به‌نظر می‌رسد این بود که این صوری را که نفس از قضایای جزئیه ادراک می‌کند، به وزان همان و به‌عنوان یک مسئله و قضیۀ کلی و قضیۀ سعی در نفس در وجود خودش به‌وجود می‌آورد و همان آثار بر این برحسب کیفیت و نحوۀ وجودی که برای نفس پیدا می‌شود مترتب می‌گردد؛ اگر قوی باشد قوی‌تر و اگر ضعیف باشد ضعیف‌تر می‌شود. اگر توجه ما در نمازی را که می‌خوانیم کمتر باشد، التذاذ نفسانی ما کمتر است و اگر توجه بیشتر باشد التذاذ نفسانی نیز بیشتر است، این گوی و این میدان! تمام مطالب، عبادات، تخیلات و نیّات بر همین اساس است و در این مسئله شکی نیست.