تبیین وجود ذهنی و پاسخ به اشکالات آن

درس سیصد و شصت و هفتم

پاسخ به اشکال لزوم وجود اشیاء خارجی در ذهن در باب وجود ذهنی (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

الإشکالُ الخامسُ أنَّ الذّهنَ موجودٌ فی الخارج و الأمورُ الذّهنیة موجودةٌ فیه عَلی ما قرّرتُم یلزَمه من تعقّلنا لَها وجودها فی العقل.

اشکال پنجم عبارت است از اینکه بنا بر قاعدۀ وجود ذهنی، اشیائی که در ذهن وجود پیدا می‌کنند از یک هستی برخوردار می‌شوند و بالطبع خود ذهن یک موجود خارجی است مانند اعیان خارجیه مثل کتاب، دفتر، میز، قلم و یکی از همین‌ها ذهن است. یعنی همان نفس انسان که ادراک حقائق را می‌کند.

طبعاً آنچه که در ذهن موجود می‌شود باید بگوییم که در خارج هم موجود است. به عبارت اینکه الموجودُ فی الشیءِ الموجودِ فی الخارج فَهو فی الخارج، طبق این بیان اشیائی که در ذهن وجود پیدا می‌کنند، این اشیاء در خارج موجود هستند.

خب این اشکال هست درحالی‌که طبعاً این مسئله منطقی است. ما چیزی در خارج به نام اشیاء ذهنی نداریم. بله! خود ذهن به‌عنوان نفس انسان موجود است و ادلۀ وجود تجردی بر این قائم است اما اینکه اشیائی در آن وجود پیدا بکنند، نه، این مسئله ثابت نیست.

جوابی که ایشان می‌دهند این است که خود ظرفیت باید در اینجا بیان بشود که مقصود از ظرفیت چیست و لحاظ وجودین به چه معناست. در اینکه ذهن یک موجود خارجی است شکی نیست اما اینکه آنچه در ذهن هست پس او در خارج هست، این باید توضیح داده بشود.

آنچه که در ذهن هست به‌عنوان این است که قائم به ذهن است اما آن چیزی که در خارج هست به این مبناست که وجود خارج را به خود گرفته است. پس معنای «فی» که عبارت از ظرفیت است در اینجا در یک مورد می‌شود گفت که معنای حقیقی خودش را دارد اما در مورد دیگر معنای مجازی دارد.